c (3695)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد اراک
دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی
پايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد «M.Sc.»
رشته زراعت
عنوان:
اثر تنش آبي، زئوليت و محلول پاشي اسيد ساليسيليك بر برخي صفات زراعي و فيزيولوژيكي گلرنگ بهاره
استاد راهنما:
دکتر محمد ميرزاخاني
استاد مشاور:
دکتر مسعود گماريان
نگارش:
محمد سيبي
تابستان 1390

تقدیم به:
پدرم بزرگواري كه ايمان، شجاعت و پشتكار را از او آموختم و كسي كه همواره مرا با پند و اندرزهاي حكيمانهي خويش در مسير زندگي رهنمون ساخت.
مادرم آن اسوهي ايمان، صبر و محبت، بزرگواري كه وجود مرا از چشمه سار بي پايان محبت خود سيراب نمود و مرا تا ابد مديون خود ساخت.
رنجشان بي ثمر مباد.
به خانوادهي گرامي:
كه ذره ذرهي وجودم در جمع پر مهرشان باليدن آغاز كرد و با تحمل زحمات، مرا در ادامهي تحصيل ياري نموده اند.
سپاسگزاری:
حمد و سپاس فراوان پروردگار عالميان را كه انديشه و عشق را به بشر ارزاني داشت تا با كنكاش در تمام اسرار آفرينش، يكايك ذرات هستي را به جلوهي حق دانسته و نه تنها از جهل و ناداني بگريزد، بلكه به مقام معشوق نزديك گردد. پروردگاري كه رحمت مداوم و بي پايانش بر اين بندهي حقير در تمامي زندگاني نثار گشت و فرصتي ارزشمند فراهم گرديد تا در محضر اساتيدي گران بها در حد توان و فكر خويش به كسب علم و معرفت بپردازم و نيز الطاف و عنايت بي حدش افزون تر از پيش حاصل شد تا سختي تحصيل و پژوهش آسان گردد تا اين تحقيق تمامي مراحل خود را به پايان رساند.
بر خود لازم مي دانم مراتب تقدير و تشكر خود را از همهي بزرگواراني كه مرا در انجام اين پژوهش ياري نمودند اعلام نمايم.
عالي ترين مراتب سپاس و قدر داني خود را به محضر استاد محترم راهنما دكتر محمد ميرزاخاني كه در طي مراحل تحقيق و در نهايت صبر و صميميت و شكيبايي، بزرگوارانه بنده را در انجام امور پايان نامه ياري فرمودند، سپاسگذاري نمايم.
از استاد محترم مشاور دكتر مسعود گماريان به دليل رهنمودها و حمايت و پشتيباني در امور مختلف انجام اين پايان نامه داشتند تشكر و قدر داني مي نمايم.
از ديگر اساتيد بزرگوار همچون دكتر مهدي چنگيزي مدير محترم گروه كارشناسي ارشد زراعت، دكتر حميد مدني، دكتر نورعلي ساجدي، دكتر داود حبيبي، دكتر محمدرضا اردكاني، دكتر اميرحسين شيراني راد و تمامي اساتيدي كه در طول مراحل تحصيل و همچنين در پيشبرد مطلوب تر اين پايان نامه مرا ياري نمودند تشكر و قدرداني به عمل مي آيد.
به رسم ادب براي
تمامی همکلاسی های دوست داشتنی ام و تمامي دوستان خوبم در دوران تحصيل از صمیم قلب آرزوی موفقیت و سربلندی را دارم.
محمد سيبي
تابستان 1390
چکیده
به منظور بررسی اثر تنش آبی، مصرف زئولیت و سالیسیلیک اسید بر عملکرد و اجزاء عملکرد گلرنگ بهاره، آزمایشی در سال 1389 به صورت اسپلیت فاکتوریل در قالب طرح پايه ی بلوك ‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار اجرا شد. در این آزمایش تنش آبی به عنوان عامل اصلی در سه سطح I0= آبیاری بر اساس نیاز آبی گیاه (شاهد)، I1= آبیاری به میزان 85 درصد نیاز آبی گیاه، I2= آبیاری به میزان 70 درصد نیاز آبی گیاه در کرت های اصلی و مصرف مقادیر مختلف زئولیت در سه سطح Z0= عدم مصرف زئولیت (شاهد)، Z1= مصرف زئولیت به مقدار چهار تن در هکتار، Z2= مصرف زئولیت به مقدار هشت تن در هکتار و مصرف سالیسیلیک اسید در دو سطح SA0= عدم مصرف سالیسیلیک اسید و SA1= مصرف سالیسیلیک اسید ( محلول پاشی) به عنوان عوامل فرعی به صورت فاکتوریل در کرت های فرعی قرار داده شد. نتایج نشان داد که اثر سطوح مختلف تنش آبی بر صفاتی مانند ارتفاع گیاه، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک غوزه های فرعی در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود. همچنین سطوح مختلف مصرف زئولیت نیز بر صفاتی چون، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه، عملکرد دانه و عملکرد بیولوژیک غوزه های فرعی در سطح آماری یک درصد و صفت ارتفاع بوته در سطح پنج درصد معنی دار شد. مصرف سالیسیلیک اسید نیز بر صفاتی همچون تعداد دانه در غوزه و عملکرد دانه در سطح آماری یک درصد معنی دار بود. در بین سطوح مختلف تنش آبی، بیشترین و کمترین عملکرد دانه با میانگین 75/954 و 29/455 کیلوگرم در هکتار به ترتیب مربوط به تیمار آبیاری بر اساس 100 و 70 درصد نیاز آبی گیاه بود. همچنین در بین سطوح مختلف مصرف زئولیت بیشترین و کمترین عملکرد دانه با میانگین 58/823 و 33/589 کیلوگرم در هکتار به ترتیب مربوط به تیمار مصرف 8 تن زئولیت و تیمار عدم مصرف زئولیت بود.
كلمات كليدي: تنش آبی، زئولیت، سالیسیلیک اسید، عملكرد دانه، گلرنگ.

فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول1
1: كليات2
1-1: مقدمه2
1-2: تاريخچه3
1-3: مشخصات گياه شناسي 11
1-4: مراحل نمو گلرنگ18
1-5: زئوليت 21
1-5-1: كاربرد زئوليت در كشاورزي 23
1-5-2: فوايد مصرف زئوليت 24
1-5-3: زئوليت (كود هوشمند) 24
1-5-4: مزاياي استفاده در آبياري26
1-5-5: مزاياي استفاده در خاك 26
1-5-6: مزاياي استفاده كودي 27
1-5-7: تأثير در محصولات كشاورزي 27
1-5-8: تأثير در گياه 28
1-5-9: اثرات اكولو‍ژيكي 28
1-5-10: مصارف بهداشتي و زيست محيطي زئوليت 28
فهرست مطالب
عنوان صفحه
1-5-11: كلينوپتيلوليت 29
1-5-12: توليد زئوليت در جهان 30
1-6: ساليسيليك اسيد (يك شبه هورمون گياهي) 32
1-6-1: تاريخچهي شناخت ساليسيليك اسيد (SA) 32
1-6-2: ساليسيليك اسيد و نقش آن در گياهان 33
1-6-3: نقش ساليسيليك اسيد در پيري برگ ها 34
1-6-4: ساليسيليك اسيد و تنظيم كنندگي رشد در شرايط تنش 35
فصل دوم (بررسي منابع) 37
2: بررسي منابع 38
2-1: تنش 38
2-1-1: انواع تنش هاي محيطي 41
2-1-2: تنش خشكي (كمبود آب) 42
2-1-3: اثرات تنش آب بر ساختمان گياه 42
2-1-4: اثرات تنش آب بر رشد گياه 43
2-1-5: پايداري غشاء و تنش 44
2-1-6: تنش و متابوليسم كربن 45
2-1-7: مكانيسم هاي مقاومت به خشكي 47
2-1-8: اثرات تنش آب بر محتواي آب نسبي 48
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-1-9: اثر تنش كمبود آب بر محتواي آب اوليه 49
2-1-10: اثر تنش كمبود آب بر كمبود آب اشباع 49
2-1-11: اثر تنش كمبود آب بر مقدار آب برگ50
2-1-12: اثر تنش كمبود آب بر صفات زراعي، عملكرد و اجزاي عملكرد51
2-1-13: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع بوته 52
2-1-14: اثر تنش كمبود آب بر ارتفاع شاخه دهي از سطح زمين 53
2-1-15: اثر تنش كمبود آب بر تعداد شاخهي فرعي در بوته 54
2-1-16: اثر تنش كمبود آب بر قطر ساقه 55
2-1-17: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد دانه 55
2-1-18: اثر تنش كمبود آب بر وزن هزار دانه 58
2-1-19: اثر تنش كمبود آب بر عملكرد بيولوژيك 60
2-1-20: اثر تنش كمبود آب بر قطر غوزه 61
2-1-21: اثر تنش كمبود آب بر شاخص برداشت 61
2-1-22: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزه در بوته 63
2-1-23: اثر تنش كمبود آب بر تعداد دانه در غوزه 64
2-1-24: اثر تنش كمبود آب بر تعداد غوزهي نابارور 66
2-1-25: اثر تنش كمبود آب بر شاخص سطح برگ 66
2-1-26: اثر تنش خشكي بر عملكرد روغن 66
فهرست مطالب
عنوان صفحه
2-1-27: اثر تنش خشكي بر درصد روغن 68
2-1-28: اثر تنش خشكي بر پروتئين ها69
2-1-29: اثر تنش خشكي بر چربي ها 69
2-1-30: اثر تنش خشكي بر اولئيك اسيد 70
2-1-31: اثر تنش خشكي بر لينولئيك اسيد70
فصل سوم (مواد و روش ها) 72
3: مواد و روش ها 73
3-1: خصوصيات جغرافيايي و اقليمي محل آزمايش 73
3-2: انتخاب طرح آزمايشي 75
3-3: خصوصيات رقم مورد استفاده 75
3-4: آماده سازي زمين و عمليات زراعي 77
3-5: اندازه گيري صفات 78
3-5-1: عملكرد و اجزاي عملكرد 78
3-5-1-1: ارتفاع گياه 78
3-5-1-2: ارتفاع اولين شاخهي فرعي گياه از سطح خاك 78
3-5-1-3: قطر ساقه در قسمت تحتاني آن 78
3-5-1-4: تعداد شاخهي فرعي78
3-5-1-5: تعداد غوزهي نابارور در هر بوته 78
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-5-1-6: قطر غوزه79
3-5-1-7: تعداد غوزه در بوته و تعداد دانه در غوزه 79
3-5-1-8: عملكرد دانه79
3-5-1-9: وزن هزار دانه 79
3-5-1-10: وزن هزار دانهي غوزه هاي اصلي و فرعي 80
3-5-1-11: عملكرد بيولوژيك 80
3-5-1-12: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي اصلي و فرعي 80
3-5-1-13: شاخص برداشت بوته 80
3-5-1-14: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي و فرعي 81
3-5-2: شاخص هاي رشد 81
3-5-2-1: شاخص سطح برگ (LAI) 81
3-5-2-2: سرعت رشد محصول (CGR) 81
3-5-2-3: سرعت رشد نسبي (RGR) 81
3-5-2-4: سرعت جذب خالص (NAR) 82
3-5-2-5: نسبت سطح برگ LAR) 82
3-5-2-5-6: وزن خشك كل گياه (TDW) 83
3-5-3: درصد روغن 83
3-5-4: عملكرد روغن 83
فهرست مطالب
عنوان صفحه
3-5-5: سنجش اسيد هاي چرب 83
3-5-6: صفات فيزيولوژيك 84
3-5-6-1: ناپايداري غشاء سيتوپلاسمي 84
3-5-6-2: اندازه گيري محتواي رطوبت نسبي 84
3-5-6-3: درصد آب برگ 85
3-5-6-4: آب نهايي برگ 85
3-5-6-5: محتواي آب اوليه86
3-5-6-6: كمبود آب اشباع 86
3-5-6-7: سرعت از دست دادن آب 86
3-6: تجزيه و تحليل داده ها 87
فصل چهارم (نتايج و بحث) 88
4-1: ارتفاع گياه 89
4-2: ارتفاع اولين شاخه از سطح خاك90
4-3: قطر ساقه 92
4-4: تعداد شاخهي فرعي 93
4-5: تعداد غوزه در بوته 100
4-6: تعداد غوزهي نابارور 101
4-7: قطر غوزهي اصلي 103
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-8: تعداد دانه در غوزه 104
4-9: عملكرد دانه 111
4-10: عملكرد دانهي غوزهي اصلي 112
4-11: عملكرد دانهي غوزه هاي فرعي 114
4-12: وزن هزار دانه 116
4-13: وزن هزار دانهي غوزهي اصلي 123
4-14: وزن هزار دانهي غوزهي فرعي 124
4-15: عملكرد بيولوژيك 126
4-16: عملكرد بيولوژيك غوزهي اصلي 128
4-17: عملكرد بيولوژيك غوزه هاي فرعي 134
4-18: شاخص برداشت بوته 136
4-19: شاخص برداشت غوزه هاي اصلي 137
4-20: شاخص برداشت غوزه هاي فرعي 138
4-21: روز تا رسيدگي 145
4-22: درصد روغن 146
4-23: عملكرد روغن 148
4-24: اولئيك اسيد 150
4-25: لينولئيك اسيد 156
فهرست مطالب
عنوان صفحه
4-26: ناپايداري غشاء سلولي 158
4-27: درصد آب برگ 160
4-28: محتواي آب اوليه 161
4-29: آب نهايي برگ 167
4-30: ميزان آب نسبي 168
4-31: كمبود آب اشباع 169
4-32: سرعت از دست دادن آب 171
4-33: تجمع مادهي خشك (TDW) 178
4-34: شاخص سطح برگ (LAI) 180
4-35: سرعت رشد محصول (CGR) 182
4-36: سرعت رشد نسبي (RGR) 185
4-37: سرعت جذب خالص (NAR) 187
4-38: نسبت سطح برگ (LAR) 189
فصل پنجم (نتیجه گیری)194
5-1 نتیجه گیری 195
5-2: پيشنهادات 197
منابع:198
Abstract:213
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شكل (1-1): مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ5
شكل (3-1): نقشهي كشت76
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار (4-1): وزن خشك كل گياه تحت تأثير تنش خشكي178
نمودار (4-2): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف زئوليت179
نمودار (4-3): وزن خشك كل گياه تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد179
نمودار (4-4): شاخص سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي180
نمودار (4-5): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت181
نمودار (4-6): شاخص سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد181
نمودار (4-7): سرعت رشد محصول تحت تأثير تنش خشكي182
نمودار (4-8): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف زئوليت 183
نمودار (4-9): سرعت رشد محصول تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد184
نمودار (4-10): سرعت رشد نسبي تحت تأثير تنش خشكي185
نمودار (4-11): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف زئوليت186
نمودار (4-12): سرعت رشد نسبي تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد186
نمودار (4-13): سرعت جذب خالص تحت تأثير تنش خشكي188
نمودار (4-14): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف زئوليت188
نمودار (4-15): سرعت جذب خالص تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد189
نمودار (4-16): نسبت سطح برگ تحت تأثير تنش خشكي190
نمودار (4-17): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف زئوليت190
نمودار (4-18): نسبت سطح برگ تحت تأثير مصرف ساليسيليك اسيد191
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول1-1: توليد جهاني گلرنگ6
جدول1-2: سطح زير كشت و عملكرد گلرنگ در آسيا و جهان21
جدول3-1: آمار هواشناسي ايستگاه هواشناسي اراك در سال139073
جدول3-2: خصوصيات خاك مزرعهي مورد آزمايش74
جدول4-1: نتايج تجزيه واريانس صفات96
جدول4-2: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي صفات97
جدول4-3: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه98
جدول4-4: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه99
جدول4-5: نتايج تجزيه واريانس صفات107
جدول4-6: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي108
جدول4-7: مقايسه ميانگين اثرات متقابل دوگانه109
جدول4-8: مقايسه ميانگين هاي اثرات سه گانه110
جدول4-9: نتايج تجزيه واريانس صفات119
جدول4-10: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي120
جدول4-11: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه121
جدول4-12: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه122
جدول4-13: نتايج تجزيه واريانس صفات130
جدول4-14: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي131
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول4-15: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه132
جدول4-16: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه133
جدول4-17: نتايج تجزيه واريانس صفات141
جدول4-18: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي142
جدول4-19: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه143
جدول4-20: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه144
جدول4-21: نتايج تجزيه واريانس صفات152
جدول4-22: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي153
جدول4-23: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه154
جدول4-24: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه155
جدول4-25: نتايج تجزيه واريانس صفات163
جدول4-26: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي164
جدول4-27: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه165
جدول4-28: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه166
جدول4-29: نتايج تجزيه واريانس صفات174
جدول4-30: مقايسه ميانگين هاي اثرات اصلي175
جدول4-31: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل دوگانه176
جدول4-32: مقايسه ميانگين هاي اثرات متقابل سه گانه177
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول4-33: ضرايب همبستگي بين صفات192
جدول4-34: ضرايب همبستگي بين صفات193
فصل اول
مقدمه و کلیات

1: كليات:
1-1: مقدمه:
تنش های محیطی مهم ترین عوامل کاهش دهندهی عملکرد محصولات کشاورزی در سطح جهان هستند. چنانچه تنش های محیطی حادث نمی شدند، عملکردهای واقعی باید برابر با عملکردهای پتانسیل گیاهان میبود؛ در حالی که در بسیاری از گیاهان زراعی متوسط عملکرد گیاهان کمتر از 10-20 درصد پتانسیل عملکرد آن ها است (کافی و مهدوی دامغانی، 1379). در نقاط خاصی از کرهی زمین به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، عوامل تنش زا در تولید محصولات کشاورزی تأثیر منفی بیشتری دارند و کشاورزی در آن مناطق با تحمل هزینهی بیشتر و بازدهی کمتر صورت می گیرد. ایران از کشورهایی است که در اکثر نقاط آن تنش های مهم غیرزنده نظیر خشکی، شوری، دما و غیره موجب کاهش عملکرد، از بین رفتن حاصلخیزی خاک و در مواردی عدم امکان تداوم کشاورزی گردیده است. بر خلاف خسارت شدید عوامل تنش زا بر عملکرد محصولات کشاورزی در کشور ما سابقهی تحقیقات در مورد کشاورزی تحت تنش کم است و عموماً تحقیقات کشاورزی در شرایط حداقل تنش انجام شده است. در حالی که کشاورزان معمولاً چنین شرایطی را نمی توانند فراهم کنند که این مسئله باعث اختلاف شدید بین عملکرد گیاهان زراعی و باغی در شرایط ایستگاه های تحقيقاتی و مزارع کشاورزان گردیده است. این تحقیق نیز در زمینهی تنش کم آبی اجرا گردید تا بتواند کمکی به کشاورزان و محققان امر در کشور که در مورد گیاهان روغنی و استراتژیک مشغول فعالیت هستند.
تنش خشکی به عنوان یکی از شایع ترین عامل غیر زنده که گیاهان زراعی آن را تجربه می کنند، شناخته می شود. در مناطقی که میزان بارندگی سالیانه کاهش یافته و پراکنش آن الگوی مناسبی ندارد، خشکی مهم ترین تنش محیطی است که تولید گیاهان زراعی را شدیداً کاهش می دهد. با توجه به کاهش بارندگی های سالانه و افزایش خشکی و دمای هوا استفاده از گونه های گیاهی مناسب و ارقام اصلاح شده ای که دارای عملکرد مطلوب و هم چنین متحمل به شرایط تنش آبی باشند، امکان استفاده ی بهتر از منابع آب موجود را میسر نموده و موجب توسعهی سطح زیر کشت این گیاهان و افزایش بازده تولید می گردد (Richard and Bergman, 1997) و (ابوالحسنی و سعیدی، 1385). علی رغم اینکه تنها چند گیاه زراعی اصلی بیشترین سهم را در تولید غذا در سطح جهان دارا می باشند اما نباید از نقش مهم بسیاری از گونه های دیگر زراعی چشم پوشی کرد (Daju and mundel, 1996). گلرنگ یکی از گیاهانی است که به لحاظ بومی بودن و سازگاری با شرایط اقلیمی حاکم بر کشور از ویژگی های ارزشمندی برخوردار است، علاوه براین تحمل پذیری آن به شرایط محدودیت رطوبت و شوری و امکان کشت بهاره و پاییزه، به همراه نقش مفید آن در تناوب زراعی ایجاب می کند که مطالعات بیشتری برای شناخت بهتر این گیاه و توان بالقوه ی آن و نیز شناخت بهترین گزینه های مدیریتی آن به ویژه در مناطق گرم و خشک انجام شود ( زینلی، 1378؛ بهدانی و جامی الاحمدی، 1387).
1-2: تاریخچه:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.)گياهي يكساله از خانوادهي كاسني (Asteraccae) مي باشد كه از قديم الايام به عنوان يك زراعت فرعي و با هدف توليد رنگ از گل هاي آن، در مناطق مختلفي از ايران نظير خراسان، آذربايجان و اصفهان كشت مي شده است (خواجه پور، 1383). گلرنگ یکی از گیاهان بومی ایران است و وجود تیپ های وحشی گلرنگ در نقاط مختلف کشور نشان دهندهی دامنهی سازگاری بالای این گیاه با شرایط آب و هوایی کشور است، در حقیقت می توان آنرا جزء گیاهان فراموش شده به شمار آورد (زینلی، 1378). این گیاه پتانسیل عملکرد دانه بیش از 4 تن در هکتار را دارد و عملکرد دانهی بالای 2 تن در هکتار، عملکرد مطلوب به شمار می رود. متوسط عملکرد گلرنگ در سال زراعی 2008-2007 در دنیا 1847 کیلوگرم در هکتار بوده است (Anonymous, 2008). گلرنگ بواسطه مقاومت به خشکی امروزه به عنوان یک گیاه زراعی در تناوب دیمزارهای مناطق کوهستانی کشور مطرح است (Akhtarbeg and Pala, 2001).
تيپ هاي مختلف وحشي كه در سراسر كشور پراكنده شده اند، نشان از سازگاري بالاي اين گياه روغني با آب و هواي كشور ما دارد (امیدی و همکاران، 1378) .تيپ هاي زمستانه علاوه بر استفاده از نزولات جوي زمستان و بهار ازمتحمل بالايي نيز نسبت به آفات و بيماري ها برخوردار بوده و عملكرد بيشتري نسبت به تيپ هاي بهاره دارند (امیدی و احمدي، 1380). همچنين به عنوان يك گياه روغني مقاوم به خشكي مي تواند در مناطق خشك كشور كه عملكرد ساير گياهان زراعي كم است، كشت و كار شود (ناصری، 1375).
افزايش روز افزون جمعيت جهان در چند دههی اخير و نياز آنها به منابع انرژي از جمله روغن گياهي ايجاب مي نمايد كه در مورد افزايش سطح زيركشت و افزايش عملكرد گياهان روغني مانند گلرنگ توجه بيشتري صورت گيرد. اين در حالي است كه ايران از جمله كشورهايي است كه كاشت برخي از دانه‌ هاي روغني نظير كنجد، كرچك، گلرنگ و آفتابگردان در آن قدمت فراوان دارد. بر اساس آمار موجود، مقدار مصرف سرانه روغن گیاهی با توجه به اعمال سهميه بندي در ايران حدود 17 كيلوگرم براي هر نفر است. بنابراين، با در نظر گرفتن جمعيت بیش از 70 ميليوني كشور سالانه به حدود 1190000 تن روغن نياز مي باشد. متأسفانه درحال حاضر بيش از 80% روغن گياهي مصرفي در كشور، وارداتي است. گلرنگ به دليل قابليت‌هاي زيادي از قبيل قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل به خشكي، شوري و قلياييت بالاي خاك و موارد مصرف متعدد، در بسياري از كشور ها بطور گسترده كشت مي‌شود. روغن اين گياه كيفيت بالايي دارد، ميزان اسيد لينولئيك آن بين 73 تا 85 درصد است (بالاترين مقدار در بين گياهان روغني مي‌باشد (ناصري، 1370).
ارتفاع ساقه گلرنگ بستگی به عواملي چون، رقم و شرايط محيطي دارد. تعداد و محل شاخه هاي فرعي بسته به شرايط محيطي، فضاي رشد (تراکم کاشت) و ژنوتيپ گياه متغير است. به طور كلي وقتي ارتفاع ساقه اصلي به ٢٠ تا ٤٠ سانتي متر برسد، شاخه هاي فرعي از بخش فوقاني آن منشعب مي شوند. هر طبق ٢٠ تا ١٢٠ گلچه لوله ای را شامل می شود، كه هر يك مي تواند مولد يك دانه باشد .ميزان روغن قابل استحصال دانه گلرنگ در شرايط مساعد بسته به نوع رقم تا ٤٥ درصد نيز مي رسد (زینلی، 1378؛ آلیاری و همکاران، 1379). كنجالهی باقي مانده پس از روغن كشي تا اندازه اي تلخ است، ولي با مخلوط نمودن آن با كنجاله چغندرقند، دام ها مي توانند با رغبت آن را بخورند (آلیاری و همکاران، 1379؛ خواجه پور، 1370). گلرنگ يكي از دانه هاي روغني مهم است كه در مناطق ديم ايران كشت مي شود. در ارتفاعات كمتر از 1000 تا 2300 متر بالاتر از سطح دريا مي توان آن را كاشت، ولي در ارتفاعات بالا عملكرد و ميزان روغن آن كاهش مي يابد. وزن هزار دانهی آن بسته به مناطق مختلف از 25 تا 50 گرم و ميزان روغن آن 30 تا 36 درصد متغير مي باشد. در مناطق ديم عملكرد آن از 500 تا 1200 كيلوگرم در هكتار متغير است. از نظر اقتصادي نيز زراعت گلرنگ پتانسيل زيادي براي رقابت با محصولات رايج در مناطق ديم مثل گندم، جو، عدس و نخود دارد. گلرنگ نسبت به خشكي متحمل است. بنابراين كشت بهاره يا پائيزه گلرنگ در شرایط ديم كه عملكردي معادل يا حتي بيشتر از گندم دارد، مي تواند در این مناطق در كنار محصولات (غلات) كاشته شود و يا در تناوب با گندم جايگزين گندم و جوگردد (حقیقتی ملکی و فری، 1386). امروزه گلرنگ به دلیل سه هدف اصلی روغن، مصارف غذایی و تغذیه طیور تولید می شود که البته مهم ترین هدف، تولید روغن از دانه های آن می باشد. دو نوع اسید چرب غیر اشباع درگلرنگ وجود دارد، اسید چرب غیر اشباع اولئیک، که در پخت مواد غذایی و اسید چرب غیر اشباع لینولئیک، که به عنوان عامل خشک کننده در رنگ آمیزی و روغن برق و جلا استفاده می شود. گلرنگ یک گیاه روغنی مهم بین المللی است که پتانسیل تولید خوبی در سیستم های کشت با مصرف کود کم دارد، به ویژه در سیستم های کشت ارگانیک که با مصرف کم عناصر غذایی، تولید قابل قبولی دارد. اگرچه اطلاعات کمی در خصوص نیاز غذایی این گیاه وجود دارد (Abbadi et al., 2008a).
مهم ترین تولید کنندگان گلرنگ در جهان به همراه درصد تولید هر یک از آنها به ترتیب: مکزیک (36 درصد)، هند (21 درصد)، آمریکا (13 درصد)، اتیوپی (6 درصد)، استرالیا (5 درصد)، چین (5 درصد)، قزاقستان (5 درصد)، آرژانتین (3 درصد)، قرقیزستان (3 درصد)، ازبکستان (2 درصد) و سایر کشورها در حدود 1 درصد تولید را به خود اختصاص داده اند ((Smith and Jimmerson, 2005.
شكل1-1. مهمترين كشورهاي توليد كنندهي گلرنگ.
(جدول1-1) تولید جهانی گلرنگ (Anonymous, 2008).عملکرد دانه (کیلوگرم در هکتار)سال تولید2109200111062002-200117892003-200213652004-200320902005-200424332006-200527792007-200618472008-2007
گلرنگ زراعي گياهي يکساله و از خانواده گل کاسني مي باشد و از بين کشورهاي توليد کننده آن هندوستان با داشتن حدود 60 درصد سطح زير کشت جهاني (831 هزار تن) را به خود اختصاص داده است . ايالات متحده آمريکا با عملکرد 1485 کيلوگرم در هکتار بيشترين متوسط عملکرد جهاني را در بين کشورهاي توليد کننده گلرنگ داراست (F.A.O, 1993). متوسط عملکرد دانه گلرنگ در ايران حدود 700 کيلوگرم در هکتار برآورد گرديده است (زینلی، 1378). در گذشته کشت گلرنگ بيشتر به منظور تهيه کارتامين (رنگدانهی قرمز رنگ که از گلچه هاي اين گياه قابل استخراج است) و استفاده از آن در رنگرزي البسه و نيز به عنوان رنگ غذا صورت مي گرفت (زینلی، 1378) ولي امروزه اين گياه در گروه گياهان روغني جا گرفته و به اين منظور کشت مي گردد (یزدی صمدی و عبدمیشانی، 1370). اين گياه که احتمالاً بومي ايران است (برزگر، 1378) و (خواجه پور، 1370) در سطوح کوچک يا به صورت حاشيه اي براي حفاظت از محصولات، در حاشيه کرت ها کشت مي شده است و هم اکنون نيز در مناطقي از هندوستان براي جلوگيري و جبران خسارت عوامل مختلف بر گندم در کشت مخلوط به صورت رديفي کشت مي شود (Beech and Norman, 1963). زراعت گلرنگ به منظور استفاده از روغن دانهی آن سابقهی زيادي ندارد، به همين دليل در اغلب نوشته ها از اين گياه به عنوان يک گياه زراعي نسبتاً جديد ياد شده است. اصلاح ارقام پر محصول گلرنگ با مقدار روغن بالا که بعد از جنگ جهاني دوم اصلاح شدند به گسترش و توسعهی سطح زير کشت اين گياه زراعي در بعضي نقاط دنيا منجر شد، ارقام اصلاح شده از ژرم پلاسم هايي به دست آمده که از مراکز اوليه اين گياه از جمله ايران جمع آوري شده بودند. اين گياه به دليل قابليت هايي نظير قدرت سازگاري بالا، تحمل به سرما، تحمل نسبي به خشکي، شوري و قليائيت بالاي خاک و مواد مصرف متعدد در بسياري از کشورها به طور گسترده کشت مي شود (زینلی، 1378). اسيد لينولئيک موجود در روغن گلرنگ حاوي خواصي نظير کاهش چربي خون، کلسترول و سختي رگ ها مي باشد. روغن گلرنگ به عنوان مادهی خام جهت افزودن به مواد رنگي، جوهر چاپ و فيلم، نوار مغناطيسي، روغن جلا و … بکار برده مي شود. گلچه هاي اين گياه به عنوان مادهی اوليه جهت استخراج پيگمان هايي رنگي به منظور قابل ملاحظه اي در مواد غذايي و نوشيدني ها و … مي توان آن را بکار برد ( فروزان، 1378).
گلرنگ چنانچه قبل از گلدهي برداشت شود، علوفهی قابل قبولي را براي دام ها توليد مي کند (سرمدنیا و کوچکی، 1368؛ صدیق و امین پور، 1363). گلرنگ در طب سنتي داراي خواص دارويي متعدد بوده که از آن جمله مي توان به اثرات آن در درمان دردهاي روماتيسمي و بيماري هاي زنان و اثرات مسهلي اشاره نمود (صدیق و امین پور، 1363؛ فتحی بزچلوئی، 1369). با توجه به آنچه دربارهی اهميت گلرنگ گفته شد و با عنايت به کمبود توليد روغن هاي گياهي در کشور و همچنين بومي بودن آن در کشور ما، بررسي روند کشت گلرنگ و تحقيقات درباره آن امري اجتناب ناپذير است . در ايران تحقيق در مورد کشت گلرنگ به عنوان يک گياه روغني، از سال 1346 با تهيه بذر اصلاح شده از خارج از کشور، توسط مرکز تحقيقات کشاورزي ورامين، صورت گرفت. به اين منظور در سال 1348 با هدف بررسي پتانسيل ارقام بومي و توليد ارقام برتر اقدام به جمع آوري توده هاي محلي گلرنگ از شهرستانهاي مختلف نموده و آزمايشات به زراعي مختلفي را جهت حل مسائل زراعي آن به عمل آوردند. (زینلی، 1378).
يکي از عمده ترين دلايل پايين بودن سطح زير کشت گلرنگ کم بودن عملکرد آن است. برخي محققان بر اين عقيده اند که هنوز ژرم پلاسم ها و ذخاير توارثي، پتانسيل و تنوع ژنتيکي بسياري نهفته است که مي توان از طريق روشهاي چند منظوره انتخاب، با تلفيق اين توانايي هاي ژنتيکي و انتخاب ژنوتيپ هاي برتر، گامهاي مؤثر و کاربردي در جهت بهبود عملکرد، برداشت ( خواجه پور، 1376). عملکرد گلرنگ همانند ساير محصولات زراعي، تحت تأثير عوامل گوناگون از جمله ژنوتيپ تاريخ کشت، تراکم بوته، رطوبت، حاصلخيزي، دما و نور قرار مي گيرد. عملکرد دانه در واحد سطح هنگامي حاصل مي گردد که اين رقابت ها به حداقل خود رسيده و در عين حال گياه بتواند از عوامل رشد موجود حداکثر استفاده را بنمايد.
مزرعه خوب گلرنگ بایستی در شرایط دیم و زراعت آبی در کانادا به ترتیب حداقل 1650 و 2200 کیلوگرم در هکتار تولید دانه داشته باشد (Mundel et al., 2004). گلرنگ دارای واریته های خاردار و بدون خار است، که درصد روغن در ارقام خاردار، از ارقام بدون خار و ارقامی که دارای خار کمتری هستند، بیشتر می باشد (Osorio et al., 1995). کاشت گلرنگ به چندین قرن پیش برمی گردد که در ابتدا به منظور استفاده از گلبرگ های رنگی آن جهت رنگ های خوراکی، طعم دهندهی غذا، چاشنی، روغن دانه و رنگرزی منسوجات در کشورهای شرق دور مورد استفاده قرار می گرفته است (Esendal, 2001). همچنین گلرنگ در سال های اخیر به عنوان یک گیاه مناسب جهت کاشت علوفه مورد توجه قرار گرفته است (Landau et al., 2005).
دانه های گلرنگ بین 16 تا 18 درصد پروتئین دارند که کنجاله آن بعد از روغن کشی 24 درصد پروتئین دارد و قابل استفاده برای تغذیهی حیوانات است. که به لحاظ کیفیت مشابه با کنجاله کلزا، البته با کمی پروتئین و انرژی بیشتر می باشد. مصرف علوفه ای گلرنگ منحصر به مواقعی می شود که به عنوان مثال در اثر سرمازدگی و یخبندان مزرعهی گلرنگ، کیفیت محصول بسیار پایین پیش بینی شود (Mundel et al., 2004). همچنین می توان از قسمت های رویشی گلرنگ برای تهیه علوفه سیلویی مطلوب استفاده کرد (Weinberg et al., 2002). گلرنگ دارای ویژگی های مهمی جهت کاشت در مناطق دیم می باشد که می توان به تحمل آن به سرما، خشکی و شوری اشاره کرد، به طوری که توانسته است در مناطق خشکی مثل مرکز آناتولی و نواحی اطراف آن که بارندگی کافی ندارند، مثل استان های آنکارا، Eskisehir و Konya و Cankiri در ترکیه بطور موفق رشد نماید. { به طوری که سطح زیر کشت آن در ترکیه در سال 2005 به 265 هکتار رسیده است (F.A.O, 2006)}. بر اساس نوع پوست دانه، درصد روغن دانه گلرنگ بین 20 تا 45 درصد متغیر می باشد. وجود مقادیر زیاد اسید چرب غیر اشباع لینولئیک در روغن دانه باعث کاهش کلسترول خون می شود. همچنین از این روغن برای تهیه انواع مارگارین و سالاد نیز استفاده می شود. در بسیاری از کشورها نه به دلیل استفاده از رنگ آن، بلکه به خاطر یک منبع بسیار مهم روغن، این گیاه مورد توجه قرار گرفته است، چون دانه های گلرنگ حاوی 35 تا 50 درصد روغن، 15 تا 20 درصد پروتئین و 35 تا 45 درصد پوست می باشند (Rahamatalla et al., 2001). روغن استاندارد گلرنگ حاوی حدود 8-6 درصد اسید پالمیتیک، 3-2 درصد اسید استئاریک، 20-16 درصد اسید اولئیک و 75-71 درصد اسید لینولئیک می باشد (Velasco and Fernandez, 2001). این گیاه به راحتی می تواند در مناطقی که دما پایین و خاک هایی با حاصلخیزی کم دارند، رشد و نمو موفقی داشته باشد (Koutroubas and Papadis, 2004). موفقیت در تولید گلرنگ در مناطق جدید بستگی زیادی به اصلاح و بهبود بیشتر عملکرد دانه و روغن دارد. عملکرد دانهی یک رقم گلرنگ ممکن است در مناطق مختلف، متفاوت باشد، زیرا عواملی چون نور، آب، بارندگی، دما، رطوبت محیطی و رقابت در جذب مواد غذایی متفاوت خواهد بود (Koutroubas and Papadis, 2004). عملكرد گلرنگ را تابعي از تعداد بوته در واحد سطح، تعداد غوزه در بوته، تعداد دانه در غوزه و وزن دانه ها ذكر كردند (Yoguoy et al., 1993). در گزارشی از کانادا، مراحل نمو گلرنگ را شامل سبز شدن، روزت، طویل شدن ساقه، تشکیل ساقه های جانبی، گلدهی و رسیدگی تقسیم کردند. در گزارش ایشان، در تاریخ کاشت حدود اواسط اردیبهشت مرحله جوانه زنی 2 تا 3 هفته، گلدهی12 تا 15 هفته و رسیدگی فیزیولوژیکی 20 هفته طول می کشد (Mundel et al., 1992).
گلرنگ به عنوان یک گیاه بومی کشور ایران، با ویژگی تحمل نسبتاً بالایی که به شوری و خشکی از خود نشان می دهد و همچنین به دلیل بالا بودن کیفیت روغن آن، می تواند نقش مهمی در گسترش سطح زیر کشت گیاهان روغنی در کشور داشته باشد. دسترسی به ارقام متحمل به خشکی می تواند توسعه کشت این گیاه را در شرایط اقلیمی خشک، فراهم سازد (Forozan, 1997). تنش خشکی در گلرنگ در مرحله رشد رویشی از طریق کاهش شاخص سطح برگ باعث کاهش تولید ماده خشک و کاهش عملکرد گیاه می شود. این گیاه در مرحله رویشی نسبت به مراحل بعدی رشد، نسبت به کمبود آب متحمل تر است و عدم آبیاری در این مرحله باعث گسترش سیستم ریشه ای گیاه و افزایش تحمل گیاه نسبت به شرایط گرم و خشک در مراحل بعدی می شود، بنابراین توصیه می شود که پس از جوانه زنی و استقرار گیاه یک دوره خشکی کوتاه مدت به گیاه داده شود (خواجه پور، 1383).
در بعضي مناطق مزرعه گلرنگ توسط گوسفند چرانيده مي شود. بوته هاي سبز در حال رشد و شاخ و برگ گياه بعد از برداشت، گاهي اوقات به منظور تعليف دام استفاده مي شود. دام ها و به ويژه گوسفند اشتها و رغبت زيادي به خوردن کاه و کلش گلرنگ نشان مي دهند (Knowles, 1979). در برخي منابع از ارقام بي خار و گل قرمز گلرنگ به عنوان گياه زينتي نيز نام برده شده است (Pascaal.Villalobos and Alburquerue, 2000). متوسط عملکرد گلرنگ در سطح جهاني در حدود 2 تن در هکتار گزارش شده است. گلرنگ در کشورهاي مختلف داراي نام ها و اسامي مختلفي است. در زبان انگليسي به اين گياه Safflower و در زبان فرانسه Carthame و در زبان عربي به اين گياه قرطوم، کرتوم و عصفر اطلاق مي گردد (Able, 1972). در ايران به آن گلرنگ،گلبرآفتاب و در مناطق متعدد اسامي ديگري همچون کوشه، کافشه، کاژيره، کاجيره و گل زرد نيز به آن اطلاق مي شود، به دليل قيمت ارزان و قابليت جايگزيني اين گياه با زعفران تحت عناوين زعفران دروغين، زعفران کنگره و زعفران رنگرزي نيز معروف است. کشت و کار گلرنگ در ايران از ديرباز جهت استفاده از رنگ آن در صنايع قالي بافي، تزئين نان و غيره به صورت محدود معمول بوده، ولي به دليل نبودن ارقام با عملکرد بالا، طولاني بودن فصل رشد و وجود آفات و بيماري ها هيچ گاه سطح زيرکشت قابل توجهي نداشته است و بيشتر در حواشي مزارع کشاورزان جهت مصارف شخصي کشت مي گرديده است. در ايران کشت و کار گلرنگ تحت عنوان يک گياه روغني از سال 1336 شروع شد و پس از سال 1353 سطح زير کشت اين گياه بسيار محدود گرديد. از جمله عوامل کاهش سطح زير کشت گلرنگ در ايران طي سالهاي گذشته محدود شدن عملکرد دانه توسط عواملي همچون آفات، بيماري ها، علف هاي هرز و در دسترس نبودن ارقام مناسب واطلاعات کافي در زمينه زراعت اين گياه بوده است (زینلی، 1378). ولي دوباره از ابتداي سال 1370 فعاليت هايي به منظور توسعه کشت و کار گلرنگ صورت گرفته است به طوري که درسال 1375، 115 تن محصول از کشاورزان خريداري شد (زینلی، 1378). متوسط دانه گلرنگ در ايران حدود 700 کيلوگرم درهکتار برآورد گرديده که از متوسط عملکرد جهاني گلرنگ (حدود 2 تن در هکتار) خيلي کمتر است. يکي از امتيازات ارزشمند گياه گلرنگ در ايران بومي بودن و سازگاري گياه است. بنابراين شايسته است که مطالعات بيشتري براي شناخت اين گياه و استعدادهاي آن انجام گردد (زینلی، 1378). بر اساس آزمايش ها و بررسي هاي انجام شده گلرنگ توان توليد بيش از4 تن دانه درهکتار را دارد و حتي در بعضي کشت هاي آزمايشي بيش از 5/4 تن دانه از آن برداشت شده است. در هر حال عملکرد دانه بالاتر از2 تن در هکتار مطلوب است (زند، 1374).
مهم ترين مراکز تحقيقاتي در زمينه اصلاح گياه گلرنگ در کشورهاي هندوستان، مکزيک، ايلات متحده، چين، کانادا و استراليا مستقر است. گلرنگ به طور گسترده در هند، خاور نزديک و چين کشت مي شود. در دهه هاي اخير کشت اين گياه در کشورهاي آمريکاي جنوبي و استراليا نيز متداول گرديده است. در حال حاضر اين گياه در بيش از 60 کشور جهان و عمدتاً در کشورهاي هند، مکزيک، ايالات متحده آمريکا، اتيوپي، اسپانيا و استراليا مورد کشت و زرع قرار مي گيرد (Dajue, 1999).
1-3: مشخصات گیاه شناسی:
گلرنگ (Carthamus tinctorius L.) از خانواده Compositeae است. جنس Carthamus حدود 25 گونهی مهم دارد که بسياري از آنها بومي منطقهی مديترانه هستند (احمدی و امیدی، 1380). در زمينهی مبدأ گلرنگ اتفاق نظر وجود ندارد و به عقيدهی واويلوف گونهی زراعي گلرنگ (Carthamus tinctorius L) به همراه دو گونه (C.palaestinus L, C.oxyacanth L) در يک گروه جاي دارند. هر سه گونه يکساله، قابل تلاقي با يکديگر بوده و12 جفت کروموزوم دارند (احمدی، 1371). وي سه ناحيه را به عنوان مبدأ، براي گونهی زراعي گلرنگ پيشنهادکرده است که اولي در هند، دومي در افغانستان وسومي در اتيوپي قرار دارد (Knowles, 1979). نولز (Knowles, 1980) پيشنهاد کرد که براي سهولت کار بهتر است به چندين مرکز کشت و مصرف گلرنگ در دنياي قديم اشاره نمود. اين نه مراکز مبدأ هستند و نه مراکز تنوع و در واقع کاربرد واژهی مراکز متشابه مناسب تر مي باشد. نولز اين مراکز را در 7 گروه قرار داده که عبارتند از:
الف) خاور دور : چين، ژاپن و کره
ب) هند – پاکستان و بنگلادش
ج) خاورميانه : افغانستان، ايران تا ترکيه، بخش هاي جنوبي اتحاد جماهير شوروي سابق تا اقيانوس هند.
د) مصر: کناره رودنيل در شمال سودان، جنوب مصر.
ﻫ ) سودان : کناره هاي رود نيل در شمال سودان ، جنوب مصر
و) اتيوپي
ز) اروپا: اسپانيا، پرتغال، فرانسه، روماني، مغرب (مراکش) و الجزاير
بر اساس تقسيم بندي فوق ايران در مرکزخاورميانه قرار مي گيرد (Knowles, 1979).
در پاکستان و افغانستان و ساير کشورهاي خاورميانه، کشت گلرنگ محدود و اکثراً براي استخراج رنگ از گل هاي آن کشت مي شود. در بعضي از مناطق پاکستان، گلرنگ به مصرف علوفه مي رسد. ژاپن سطح کمي از اراضي خود را به زراعت گلرنگ اختصاص داده و در جنوب فرانسه گلرنگ از سال 1943 به عنوان يک گياه زراعي مورد توجه قرار گرفت، اما توليد آن در سال 1949 به دليل خسارت لارو مگس گلرنگ به طور کلي متوقف گرديد (Dajue, 1999). ظهور ارقام پر محصول با محتواي روغن بالا که بعد از جنگ جهاني دوم اصلاح شدند، باعث شد که سطح زير کشت گلرنگ در جهان افزايش يابد (Salankhe and Kesai, 1986). مطالعات باستان شناسی مشخص کرده که مصریان باستان از 4000 سال پيش این گیاه را شناسایی کرده اند و در مصر کشت مي شده و از آن به منظور استفاده از رنگ، روغن گیاهی و مصارف دارویی سود می جسته اند. اين محصول احتمالاً از ناحيهی فرات به مصر برده شده، اما روغن کشي واستفاده از روغن آن بعدها درآنجا متداول شده است. دسته اي از گل هاي مجزاي گلرنگ که در ميان پاکتي از برگ هاي بيد بود با جسد موميايي آمنوفيس اول از سلسله هجدهم (1600 قبل از ميلاد) کشف شد. بنا بر نوشته پليني(قرن اول پس از ميلاد) روغن گلرنگ در مصر به عنوان جانشيني ملايم تر، به جاي روغن کرچک استفاده مي شد، اما مصرف خوراکي نداشت و در آن زمان براي روميان شناخته شده نبود (Ashri et al., 1974). ابن ماسريه (1000 ميلادي) که در بغداد زندگي مي کرد، کتابي بزرگ درباره علم طب عرب ها و يونانيان معاصر خويش نوشت. وي که اين گياه را سنيسوس مي ناميد، اشاره مي نمايد که در خاورميانه به صورت خودرو و اهلي رشد مي کند و واريته بزرگ دانه سفيد آن ارزشمندترين واريته هاي آن است.
احتمالا اين گياه در قرن سوم از چين به ژاپن رفت، اما به مقدار کمي کشت شد و تا قرن بيستم گلرنگ درمصارف غذايي ژاپن استفاده نمي شد. اما اکنون يک قلم وارداتي عمده در اين کشور است. در رابطه با موارد استفاده از گياه گلرنگ بايد به اين نکته توجه نمود که اين گياه داراي موارد مصرف گوناگون مي باشد و همان گونه که ذکر شد گشت گلرنگ در قديم بيشتر به دليل تهيه رنگ از گل آن بوده است. از گلچه هاي اين گياه دو ماده رنگي به دست مي آيد که عبارتند از:
کارتاميدين که زرد رنگ بوده و رنگ آن نامرغوب و در آب محلول است و کارتامين که به رنگ قرمز پرتقالي است و محلول در قليا بوده که همان رنگ هاي اصلي مورد استفاده مي باشند و پس از استخراج در رنگرزي البسه و رنگ هاي خوراکي از آنها استفاده مي شود (ناصری، 1370؛ Heaton and Knowles, 1980 ; Knowles, 1979 ; Saite and Miyakawa, 1994). در قديم قالي بافان ايراني براي رنگ آميزي نخ از گلرنگ استفاده مي نمودند و ليکن امروزه با معرفي رنگ هاي مصنوعي ارزان قيمت، کمتر از گلرنگ جهت تهيهی رنگ استفاده مي شود. همچنين از گل هاي لوله اي شکل اين گياه به عنوان جانشين زعفران براي رنگ برنج، سوپ وسس هاي معمولي نيز استفاده مي شود (ناصری، 1370).
گل هاي آن به رنگ هاي زرد و قرمز و بذرهاي آن شبيه به بذرهاي کوچک آفتابگردان است (ناصری، 1370). ساقهی اصلي در گلرنگ، ايستاده، خشن و چوبي شده، استوانه اي و داراي خطوط باريک طولي، توپر و کرک دار يا بدون کرک و در منطقه يقه تا حدودي ضخيم مي باشد و با افزايش شاخه دهي نازک تر شده و در زمان رسيدگي ترد و شکننده است. رنگ ساقه از خاکستري روشن تا سفيد و يا مايل به زرد بوده (Esendal et al., 1992; Martin and Leonard, 1967) قطر ساقه آن 12-3 ميلي متر متغير بوده و با عملکرد دانه همبستگي دارد (فروزان، 1378). ارتفاع ساقهی گياه تابعي از رقم، خصوصيات اقليمي منطقه و روش کشت مي باشد. زاويهی شاخه ها با ساقه در ارقام مختلف معمولاً بين 60-20 درجه (پراکنده) و در بعضي، زاويهی فوق به بيش از 90 درجه (خوابيده) مي رسد. به طوري که اين زاويه تابعي از عوامل محيطي و



قیمت: تومان

پاسخ دهید