c (3677)

دانشگاه قم
دانشکده الهیات ومعارف اسلامی
پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته فلسفه وکلام اسلامی
عنوان:
بررسی مسألهی آفرینش درحکمت سینوی
برمبنای نهج البلاغه
استاد راهنما :
سرکار خانم دکتر فرح رامین
نگارنده :
راضیه شکوری الیاتو
بهمن ماه 1393
تقديم به :

همدم لحظات تنهاییمان
دانای پیدا و پنهانمان
شنوای شکواهایمان
و بهانه تمام بودن هایمان
تقدیم به خدایمان

و نیز اگرارزشی معنوی براین اثر باشد،آن را تقدیم به محضر أباناالرئوف، علی بن موسی الرضا(و خواهر گرانقدرشان؛ بانوی آفتاب، حضرت فاطمه معصومه( مینمایم.

تقدير و تشكر:
«‌لَإِنْ شَكَرْتُمْ لَأزيدَنَّكُمْ»
(اگر شكرگزاري كنيد، بر شما خواهم افزود.)
( سوره ابراهيم، آيه7)

حمد وسپاس، پروردگار مهرباني را سزاست كه توفيق گام نهادن در مسيرخود را به من عطا فرمود.
با سپاس ازاستاد گرانقدر، سرکار خانم دکتر فرح رامین كه مرا در تدوين اين پايان نامه ياري نمودند.
با تشكر از سایر بزرگوارانی که در طول انجام این پژوهش، بهره ای از ایشان برده ام.
و سپاس ويژه از خانوادهی عزيز، به ویژه پدر فاضل و مادرعزیزم كه با حمایت بی دریغ خود، در راه تحصیل علم ودانش و در تمامي لحظات زندگي يارو ياورم بودند.

چکیده
یکی از مسائل مهم در تاریخ تفکر بشر، مسألهی چگونگی آفرینش عالم است.حکماء و فلاسفهی بزرگ قبل از ارسطو تاعصر حاضر بدان پرداخته و مباحثی را حول این مسأله مطرح ساخته اند.این پژوهش به بررسی مسألهی خلقت از نگاه ابن سینا، نمایندهی مکتب فلسفی مشاء برمبنای دیدگاه حضرت علی علیه السلام درنهج البلاغه می پردازد. مسئلهی کیفیت آفرینش از جمله مسائل فلسفی ذهن بشر از آغاز خلقت بوده است که موجب شکلگیری مکاتب مختلف فلسفه گردیده است ونیز از آنجا که بررسی میزان انطباق نظرات یک فیلسوف با آموزههای دینی حائز اهمیت بالایی می باشد، ضرورت بحث روشن میگردد. نیز با توجه به این مسأله که تبیین دقیق آفرینش ویافتن پاسخی مستدلّ و منطقی دررابطه با کیفیت ارتباط خالق با مخلوق و در نهایت روشن شدن قوس صعود و نزول ومراتب خلقت، بر نوع جهانبینی انسان تأثیر بسزایی داشته و اعتقاد او به مبدأ جهان ومراحل صعودی به سوی الله تعالی، او را در این سیرکمالی رشد داده و رهنمون میگردد، این موضوع را کاربردی می سازد. درمراحل تحقیق وتدوین این پژوهش سعی براین است که علاوه بر مراجعهی مستقیم به آثارابن سینا و نهج البلاغه، به سایر آثار مربوط به این موضوع از جمله مقالات و نشریات و منابع دیجیتالی مراجعه گردد و سیری تحلیلی در این زمینه بهکار گرفته شود.روش گردآوری مطالب در این پژوهش کتابخانهای میباشد.
کلیدواژه ها: خلقت،آفرینش،فیض،تجلی،إنشا،حدوث،قدم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه1
فصل اول: کلیات3
1-1-مفاهیم پایه4
‏1-1-1-آفرینش،خلق4
1-1-1-1-دراصطلاح حکمت5
1-1-1-2-کاربرد درنهج البلاغه6
1-1-2-مفاهیم قریب المضمون6
1-1-2-1-إبداع6
1-1-2-1-1-دراصطلاح حکمت7
1-1-2-1-2-کاربرد درنهج البلاغه8
1-1-2-2-إنشاء9
1-1-2-2-1-دراصطلاح حکمت9
1-1-2-2-2-کاربرد درنهج البلاغه10
1-1-2-3-ایجاد11
1-1-2-3-1-دراصطلاح حکمت11
1-1- 2-3-2-کاربرد درنهج البلاغه11
1-1-2-4-إخْتِراع‏12
1-1-2-4-1-دراصطلاح حکمت12
1-1-2-4-2-کاربرد درنهج البلاغه12
1-1-2-5-تکوین‏12
1-1-2-5-1-دراصطلاح حکمت13
1-1-2-5-2-کاربرد درنهج البلاغه14
1-1-2-6-فیض14
1-1-2-6-1-دراصطلاح حکمت14
1-1- 2-6-2-کاربرد درنهج البلاغه15
1-1-2-7-صنع15
1-1-2-7-1-در اصطلاح حکمت15
1-1-2-7-2-کاربرد درنهج البلاغه16
1-1-3-مفاهیم مرتبط16
1-1-3-1-حدوث16
1-1-3-1-1-دراصطلاح حکمت18
1-1-3-1-2-کاربرد درنهج البلاغه19
1-1- 3-2-قدم‏20
1-1-3-2-1-دراصطلاح حکمت20
1-1-3-2-2-کاربرد درنهج البلاغه21
1-1-3-3-تجلّی21
1-1-3-3-1-دراصطلاح حکمت22
1-1-3-3-2-کاربرد درنهج البلاغه23
1-1-3-4-تطوّر23
1-1-3-4-1-دراصطلاح حکمت24
1-1-3-4-2-کاربرد درنهج البلاغه25
1-1-3-5-حلول26
1-1-3-5-1-دراصطلاح حکمت26
1-1-3-5-2-کاربرد درنهج البلاغه26
1-2-مبانی کلی وچارچوبهای نظری مسألهی آفرینش درحکمت سینوی27
1-2-1-مبانی هستی شناسی27
1-2-1-1-مسائل مربوط به وجود28
1-2-1-2-اطلاق وجود براشیاء28
1-2-1-3-تمایزوجود وماهیت29
1-2-1-4-نسبت بین وجودوماهیت30
1-2-1-5-حقیقت واصالت وجود32
1-2-1-6-تقسیم موجودات به واجب وممکن33
1-2-2-مبانی دین شناسی34
1-2-2-1-جایگاه وحی ونبوت درمسألهی آفرینش درحکمت سینوی34
1-2-2-1-1-عقل فعال منبع علوم وحیانی36
1-2-2-1-2-برخورداری نبی ازعقل قدسی37
1-2-2-1-3-چگونگی اتصال نفس باعقل فعال38
1-2-2-2-جایگاه امامت وعصمت درنزدبوعلی سینا39
1-3-سیری گذرا براحوال وآثارشیخ الرئیس43
1-3-1-جایگاه اندیشه ورزی پیرامون مسألهی آفرینش دراحوال او43
1-3-2-منبعشناسی جایگاه خلقت درآثارابن سینا46
1-4-کلیاتی پیرامون نهج البلاغه وگردآورنده آن47
1-4-1-سخنی پیرامون نهج البلاغه47
1-4-1-1-ویژگیهای نهج البلاغه47
1-4-1-1-1-کلام فوق بشری47
1-4-1-1-2-برجستگی ادبی47
1-4-1-2-وصف خلقت درنهج البلاغه48
1-4-1-2-1-آفرينش جهان پرتويي از علم وقدرت حق48
1-4-1-2-2-كيفيت آفرينش جهان و نظام هستي49
1-4-2-سیدشریف رضی(50
1-4-2-1-مختصری از زندگی شریفش50
1-4-2-2-جایگاه حکمت واندیشه های فلسفی-کلامی درآثاروتألیفات سیدرضی(51
نتیجه فصل53
فصل دوم: ماهیت آفرینش 54
2-1-نظریه های مختلف درباب آفرینش55
2-1-1-دیدگاه متکلمین وعلت مخالفت مشائین با آن56
2-1-1-1-اشکالات وارد بردیدگاه متکلمین57
2-1-2-حلول وهمه خدایی58
2-1-3-نظریهی تطوّرو تکامل58
2-1-4-تجلّی58
2-1-5-فیض58
2-2-ماهیت آفرینش از نگاه نهج البلاغه59
2-2-1-علم الهی و چگونگی ایجاد موجودات60
2-3-ماهیت آفرینش ازنگاه ابن سینا61
2-3-1-منشأ پیدایش نظریهی فیض61
2-3-2-تفسیرنظریهی فیض63
2-3-2-1-کیفیت صدور کثرت از وحدت65
2-4-نقد دیدگاه ابن سینا در باب آفرینش بر اساس نهج البلاغه67
2-5- مقایسه نظریهی فیض و تجلّی67
2-5-1-کیفیت تجلی و تشأن69
2-6-تطابق دیدگاه صدرا با دیدگاه امام (70
نتیجه فصل71
فصل سوم: علل آفرینش72
3-1-اصل علیت در تفکر علوی76
3-2-اقسام علت78
3-2-1-علل وجود80
3-2-1-1-علت فاعلی80
3-2-1-1-1-علت فاعلی طبیعی81
3-2-1-1-2-علت فاعلی الهی81
3-2-1-1-3-اقسام فاعل82
3-2-1-1-3-1-فاعل بالعنایه83
3-2-1-1-3-1-1-تفسیرعنایت الهی83
3-2-1-1-3-2-فاعل بالتجلّی85
3-2-1-2-علت غایی86
3-2-1-2-1-علت غایی در طبیعت86
3-2-1-2-1-1-نظریهی ارسطو دربارهی علت غایى86
3-2-1-2-2-علت غایی خداوند ازخلقت88
3-2-1-2-2-1-غایتمندی با توجه به غایت فاعل89
3-2-1-2-3-1-1-غنای پروردگار89
3-2-1-2-2-1-2-غرض از خلقت، علم و عشق ذاتی خدا به خیر و کمال91
3-2-1-2-2-2-غایتمندی با توجه به غایت فعل92
3-2-1-2-2-2-1-خداوند غایت الغایات است93
3-2-1-2-2-2-2-وصف غایت الغایات درکلام امیرالمؤمنین((96
3-2-1-2-2-2-3-خدای حکیم و غایتمندی در نهج البلاغه97
3-2-1-3-رابطهی علت غایی با علت فاعلی98
3-2-2-علل ماهیت99
3-2-2-1-1-ملاک نیاز معلول به علت100
3-2-2-1-2-نظریهی امکان ماهوی100
3-2-2-1-3-ریشه یابی نظریهی فقروجودی درحکمت سینوی102
3-2-2-1-3-1-فاصله گرفتن ابن سینا ازتفسیر ارسطویی علیت102
3-2-2-1-3-2-گامی ازامکان ذاتی به سوی فقروجودی104
3-2-2-2-علت مادی108
3-2-2-2-1-اثبات هیولا ی اولی112
3-2-2-2-2-علت مادی عالم درنهج البلاغه113
3-2-2-3-علت صوری115
نتیجه فصل117
فصل چهارم: مراتب آفرینش118
4-1-اقسام موجودات119
4-2-(قاعدهی الواحد) یا ربط کثیر به واحد121
4-3-قاعده الواحد ونقدآن براساس نهج البلاغه123
4-4-عقول وافلاک کثیر126
4-5-عالم عقول در حکمت سینوی128
4-5-1-عقل اول129
4-5-2-تطبیق عقل اول در روایات با عقل اول در آثار ابن سینا130
4-5-3-نظریهی افلاک نهگانه131
4-6- عالم عقول یا فرشتگان درنهج البلاغه133
4-6-1-ملائکه در نهج البلاغه133
4-6-1-1-تجرد ملائکه134
4-6-1-2-زمان خلقت ملائکه134
4-6-1-3-رؤیت فرشتگان138
4-6-1-4-خواب فرشتگان140
4-7-نقد نظریهی افلاک نه گانه و عقول عشره بر اساس نهج البلاغه143
4-7-1-آسمانهاى هفتگانه144
4-8-عالم مثال146
4-8-1-دیدگاه حکماء مشاء148
4-9-عالم ماده148
4-9-1-نقش عقل فعال در حیات مادی148
4-9-2-حدوث وقدم جهان149
4-9-2-1-اقسام حدوث و قدم149
4-9-2-1-ادلهی متکلمان بر حدوث جهان150
4-9-2-2-استدلال ابن سینا بر قدم زمانی عالم151
4-9-2-3- پذیرش حدوث ذاتی عالم ودلایل آن152
4-9-3-حدوث عالم از دیدگاه نهج البلاغه154
4-9-4-کیفیت پیدایش عالم محسوس یا مادی156
4-9-4-1-عالم طبیعت158
4-9-4-1-1-طبیعت کل159
4-9-4-1-2-عنصر کل159
4-9-4-1-3-ماهیت جسم160
4-9-4-1-3-1-اقوال مختلف در حقیقت جسم164
4-9-5-عالم نفوس165
4-9-5-1-تعریف نفس166
4-9-5-2-پیدایش نفوس و چگونگی حدوث آن167
4-9-5-2-1-حدوث روحانی نفوس169
4-9-5-2-2-دلایل حدوث نفوس170
4-9-5-3-اقسام نفوس171
4-9-5-3-1-تکوین نفس نباتی172
4-9-5-3-2-تکوین نفس حیوانی172
4-9-5-3-3-نفس انسانی174
4-9-6-سلسله های بعدی موجودات تا مبدأ کل176
نتیجه فصل178
الف) منابع فارسی179
ب) منابع عربی184
ج) مقالات188
د) سایتها188
مقدمه
مسألهی کیفیت آفرینش از جمله مباحثی است که از آغاز خلقت ذهن بشر با پرسشهایی در موردآن روبرو بوده است واین مسأله موجب شکلگیری مکاتب مختلف فلسفی گردیده است. در این پژوهش به بررسی مسألهی آفرینش از نگاه ابن سینا نمایندهی مکتب فلسفی مشاء و همچنین به بررسی میزان تطابق دیدگاه این فیلسوف با نظریات و بیانات امام علی (در نهج البلاغه که مستقیما از مکتب وحی ونبوت سرچشمه گرفته است می پردازیم. نیز از آنجا که بررسی میزان تطابق اندیشه های یک فیلسوف با آموزههای دینی حائز اهمیت بالایی میباشد؛ اهمیت موضوع روشن میگردد. بنابراین ضرورت، یکی از مهمترین اهداف این پژوهش دستیابی به نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه ابن سینا با دیدگاه وحیانی امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می باشد. هرچند که چنین مقایسهای در واقع قیاسی مع الفارق میباشد و آموزهای که ازذهن خام بشری سرچشمه گرفته، فاصله ای بسیار با منبع جوشان وحی الهی و تربیت یافتهی دامان نبوت امام علی (دارد. با این وجود و بنابر ضرورتی که بیان گردید؛ یکی از اهداف این پژوهش، بررسی میزان بهرهگیری این فیلسوف مسلمان از همین آموزههای وحیانی می باشد. پرسشهایی که این پژوهش مطرح و به دنبال پاسخ برای آنهاست پیجویی مبانی وچارچوبهای نظریهی آفرینش از دیدگاه این فیلسوف درمیان عباراتی که امام علی (در نهج البلاغه در زمینهی خلقت بیان داشتهاند، میباشد. قرابت وسازگاری نظریات ابن سینا درمسألهی خلقت با آموزههای وحیانی نهج البلاغه، یکی از فرضیات این پژوهش میباشد. فرضیهی دیگر این پژوهش این است؛ که نظریهی فیض وعنایت الهی و پذیرش آن از سوی ابن سینا میتواند راهگشای بسیاری از مباحث کیفیت آفرینش از جمله؛ مسألهی حدوث و قدم عالم باشد.
پیشینهی مسألهی مورد بحث در این موضوع (آفرینش)، به فلاسفهی یونان باز میگردد وهمواره دغدغهی فلاسفهی مختلف چه درغرب و چه درجهان اسلام بوده است. درجهان اسلام همواره سه مکتب فلسفی مشاء، اشراق و متعالیه سعی داشتهاند؛ معضلات فلسفی در این زمینه از جمله؛ خلق ازعدم و حدوث عالم را به گونهای تبیین نمایند. نمایندگان این سه مکتب هریک آثاری از جمله؛ کتب و رسالههای مستقل را به تبیین این موضوع اختصاص دادهاند. این پژوهش نیز به منبعشناسی جایگاه خلقت در آثار سینوی پرداخته است. پس از تتبع درزمینهی موضوع مورد بحث، پژوهشی که بهطور مستقل در قالب پایاننامه یا مقاله به بررسی ابعاد کامل مسألهی آفرینش درحکمت سینوی پرداخته باشد، یافت نشد وپایان نامهها ومقالاتی که مورد مطالعه واقع گردید، هریک به بخشی از این موضوع(مسألهی آفرینش)، از جمله حدوث و قدم عالم، عالم عقول، قاعدهی الواحد وعنایت الهی پرداختهاند. همچنین برخی ازکتبی که در رابطه با این موضوع تألیف شدهاند؛ به آفریش ازابعاد مختلف آن، نگریستهاند؛ اما نگاهی تطبیقی و مقایسهای به این موضوع با نهج البلاغهی شریف نداشتهاند. بههمین دلیل این موضوع، یعنی بررسی مسألهی آفرینش درحکمت سینوی برمبنای نهج البلاغه مورد نظر بوده و این پژوهش درراستای پاسخ به پرسشهایی است که در زمینهی این تطابق و میزان قرابت و سازگاری این دو دیدگاه مطرح میباشند.
فصل اول: کلیات
1-1-مفاهیم پایه
قبل از بحث در رابطه با موضوع آفرینش؛ بیان تعاریفی از واژههایی که در این پژوهش با آنها روبرو هستیم ضروری میباشد.
‏1-1-1-آفرینش،خلق
کلیدواژهای که در این تحقیق با آن روبرو هستیم «آفرینش» است آفرینش در لغت به معنای خلقت1 آمده است و از آنجا که آفرینش یک واژهی فارسی است و در کتب عربی و فلسفی بیشترتعبیر خلقت استعمال میشود، بنابراین ما به تعریف واژهی خلقت میپردازیم. خلقت از مشتقات خلق است و خلق در لغت به معنای آفریدن و آفریده است.
ناگفته نماند، اصل خلق به معنای اندازه گیری و تقدیر است.خلق درقرآن کریم اغلب در مورد کار خداوند استعمال شده، ولی بعضا درکار آدمی نیز به کار رفته است. البته این خلق، تصرف درخلق الله است؛2و خلق به معنای إبداع فقط در مورد حق تعالی است.3 درلسان العرب نیزبه معنای پدید آوردن چیزی بدون نمونه4 آورده شده است.خداوند آفرینندهی همه چیز است و از اسماء حسنای او «خالق» میباشد.5 بنابراین در این اثر، منظور از آفرینش و خلقت به معنای فعل آفرینشگری خداوند متعال است.

1-1-1-1-دراصطلاح حکمت

خلق بهفتح خاء درفلسفه ايجاد شى‏ء است از شى‏ء ديگر و يا ايجاد مسبوق به ماده و مدت. عالم عناصر و جسمانيات را عالم خلق مينامند، درمقابل عالم امر و ابداع كه مسبوق به ماده و مدت نيست. به هرحال عالمى است كه موجود به ماده و مدت باشد، مانند افلاك و عناصر و مواليد ثلاث كه عالم شهادت و عالم ملك و عالم خلق‏ نامیده میشود.6 خلق دراصطلاح سالکان نیز به این معنا آمده است.7کاربرد دیگر خلق به معنای ایجاد این است که مخلوقات از مواد مخصوص و صور و اشکال معینی میباشند مانند اشیاء مصنوعی وگاهى به معنى صرف ايجاد است بدون توجه به اينكه چه چيزى ايجاد شده است.8
گاهی نیز به معنای صنعت و ابداع و نيز به معنى جعل آمده است وگاهی در معنای جمع(مخلوقات) به کار رفته است. از مشتقات آن لفظ خليقه‏ است به معنى طبيعت يا آنچه خدا آفريده است. میگويند انسان اشرف مخلوقات است.خلقى كه به معنى ايجاد شى‏ء از نيستى باشد، فقط مخصوص خداست كه آن را ابداع گويند. غزالى می نویسد:«خلق اسم مشترك است.گاهى مى‏گويند خلق و مقصود از آن افادهی چگونگى وجود است و گاهى مى‏گويند خلق و مقصود از آن افادهی وجود ماده و صورتى است به هر شكل كه باشد. گاهى نيز خلق را به معنى دوم به كار مى‏برند اما به طريق اختراع يعنى ايجاد بدون ماده قبلى كه قوهی وجود درآن باشد.»9
خلاصه خلق داراى دو معنى است: اول احداث چيزى از موادى كه قبلا وجود داشته است،مانند خلق يك اثرهنرى يا خلق صور خيالى.دوم خلق مطلق كه صفت خداوند است،زيرا او ايجادكنندهی باقى دارنده است و ابقاء او برابر ايجاد است. جهان را به ارادهی خود ايجاد مى‏كند و به اراده خود باقى مى‏دارد و اگر ابقاء خداوند نباشد وجود عالم باطل (و فاسد) مى‏شود. حال اگر عالم باقى باشد، نتيجهی اين است كه خداوند هستى آن را ادامه مى‏دهد.10
بهطورکلی واژهی خلق در معنای آفرینش درفلسفه در هر دو کاربرد خود استعمال شده است : یکی استعمال عام آن؛ یعنی به طور مطلق در معنای آفرینش به کار رفته است،یعنی بدون اتخاذ یاذکر قیودی مثل خلق از عدم و همچنین با و یا بدون ماده قبلی.11و درمورد دیگر به معنای خاص خود که دربالا ذکر شد یعنی خلق درمعنای اختصاصی برای آفرینش عالم ماده و محسوس بهکار میرود.12
1-1-1-2-کاربرد درنهج البلاغه

واژهی خلق درکلمات گوهر بار حضرت علی (در چندمعنا به کاررفته است:
1. در معنای اسم مصدرخلقت مانند:
«الذی ابتدع الخلق».13کسی که خلقت(آفرینش)را ابتداع(ابداع) کرد.
«الصاعدین باعمال خلقه».14 اعمال آفریدگان را بالا میبرند.
2. دیگری در معنای ابداع فلسفی به کار رفته است:
«خلق الخلائق علی غیر امتثال».15 آفریدگان را بدون نمونه و الگویی آفرید.
3. در معنای آفرینش و آفریدگان عالم ماده و جسمانیات :
«ولسنا لدنیا خلقنا».16 و ما برای دنیا خلق نشده ایم.
همانطور که بیان شد مفاهیم بیان شده در نهج البلاغهی شریف در حکمت و فلسفه نیز استعمال شده است.

1-1-2-مفاهیم قریب المضمون
1-1-2-1-إبداع
إبداع، همان إنشاء وآفريدن است كه بدون نمونهی قبلى ايجاد و انجام شود، هرگاه كلمهی بديع، در بارهی خداى تعالى به كار رود به معنى ايجاد و آفرينش چيزى است بدون مادّه و ابزار و بدون زمان و مكان، اين گونه آفرينش و إبداع، خاصّ خداوند است.واژهی بديع به مبدع يعنى ايجاد كننده گفته مى‏شود، مثل آيهی « بَدِيعُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ إِذٰا قَضىٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ. 17» 18و نیز گفته شده است که ابداع، احداث یا آفریدن شیء است بدون اینکه قبل از آن خلق شده باشد ویا شناختی قبل از آن نسبت بدان وجود داشته باشد. به همین دلیل یکی از اسماء الهی بدیع میباشد، زیراقبل ازخداوند چیزی موجود نبوده است.19
همانطور که ملاحظه شد راغب اصفهانی در کتاب خود و همچنین مؤلف کتاب العین واژهی إبداع را در لغت همان إنشاء و آفريدن تعریف نمودهاند كه بدون نمونه قبلى ايجاد و انجام شود.
1-1-2-1-1-دراصطلاح حکمت

در اصطلاح فلسفه، آفرينش (ابداع) به چند معنى به كار رفته است:20
اول: به وجود آوردن چيزى از چيزى يا تركيب چيز تازه‏اى از اشيائى كه قبلا موجود بوده است.آفرينش هنری، آفرينش علمى وابداع صور خيالى از آن جمله است.
دوم: پديد آوردن چيز از ناچيز، مانند آفرينش خداوند سبحان. آفرينش او از نوع تركيب و تاليف نيست بلكه بيرون آوردن از نيستى به هستى است. فيلسوفان بين ابداع و خلق تفاوت قائل شده و گفته‏اند: ابداع پديد آوردن چيز از ناچيز است و خلق پديد آوردن چيزى از چيز ديگر. به اين جهت خداى بزرگ گفته است: پديد آورندهی آسمانها و زمين‏ (بَدِيعُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ) و نگفته است بديع الانسان، بلكه گفته است:انسان را خلق كرد.( خُلِقَ اَلْإِنْسٰانُ.)21.
سوم: ايجاد شى‏ء به نحوى كه مسبوق به عدم نباشد در مقابل صنع، زيرا صنع عبارت است از ايجاد شى‏ء مسبوق به عدم.
درفرهنگ فلسفی نیز آمده:«آفرينش در لغت به معنى پديد آوردن چيزى است به نحوى كه قبلا نبوده باشد.»22
ابن سينا در اشارات گويد:«ابداع اين است كه شى‏ء هستى خود را از غير بگيرد به نحوى كه هستى آن فقط متعلق به اوباشد، بدون اينكه ماده يا ابزار يا زمان بين آن دو واسطه شود و آنچه بعد از عدم زمانى، به وجود آيد بى‏نياز از واسطه نيست».23 این همان معنای سوم ازکتاب فرهنگ جمیل صلیبا است که در مقابل صنع به کاررفته است و منظور از عدم در آنجا همان عدم زمانی است که ابن سینا در اشارات خود بدان پرداخته است.
اين مطلب اشاره به اين است كه هر چه مسبوق به عدم باشد، مسبوق به ماده و زمان است. اما مقصود از ابداع، چنانكه نصير الدين طوسى گفته است، عكس نقيض اين قضيه است. و آن اين است كه هر چه مسبوق به ماده و زمان نباشد، مسبوق به عدم نيست.24

1-1-2-1-2-کاربرد درنهج البلاغه
ابداع در کلمات شریف امیر المومنین (دردو معنا استعمال شده است:
الف) در معنای خاص خود که همان آفرینش بدون نمونه و سابقه ی قبلی و بدون ماده قبلی است، مانند فرازهای زیر از نهج البلاغه:
1- «إبتدع الخلق».25 او قادری است که آفریدگان را بدون هیچ الگو ونمونه ای که از آفریدگار و معبودی پیش از خودگرفته باشد آفریده است.
2- «لیس فناء الدنیا بأعجب من إنشائها وإختراعها».26
ب) به طور عام و مطلق در معنای خلق و آفرینش به کار رفته است، مانند فرازهای زیر:
1- «لا اعترضته فی حفظ ما إبتدع من خلقه عارضه…».27 در نگاهدارى آن چه پديد آورد از آفريدگان، چيزى مانع او نگرديد. ابداع در اینجا به معنای عام استعمال شده و ایجاد و انشاء را در بر میگیرد.
2- «فطرها(الخلائق) علی ما اراد و ابتدعها».28این آفرینش شگفت را بر وفق آنچه خواست و ارادهی او بود به نوآوری برنهاد.
3- «ثم خلق سبحانه لاسکان سماواته…خلقا بدیعا من ملائکته و ملأ بهم فروج فجاجها».29 سپس خداوند آفریدگانی شگفت و تازه آفرید.
4- «و لا شریک اعانه علی ابتداع عجائب الامور…».30 بی هیچ شریکی یاری دهندهی او درآفرینش امورعجیب.
5- «الحمدلله… مبتدع الخلائق بعلمه…».31 در آفريدن آفريدگان و پديد آوردن پديدگان مبتكر و توانا است.
1-1-2-2-إنشاء
راغب اصفهانی درالمفردات خود درذیل واژهی إنشاء چنین آورده است:«انشاء به معنى ساختن، ايجاد كردن و بالا بردن است. همچنين انشاء به معنى جعل كردن و آغاز كردن است و نيز به معنى وضع كردن و قراردادن آمده است. نشاء، يعنى به وجود آوردن چيزى و تربيت كردن آن.»32
فرمایش خداوند که فرمود:« وَ هُوَ اَلَّذِي أَنْشَأَكُمْ. ».33 ،او کسی است که شمارا ایجاد کرد. یعنی شما را به وجود آورد و خلق کرد. هرکس به چیزی (کاری) ابتداء کند یعنی آن را ایجاد کرده است. انشاء یعنی خلق کردن.34
1-1-2-2-1-دراصطلاح حکمت
انشاء به معنى ساختن، ايجاد كردن و بالا بردن است. ابن جنى در مثال‏هائى كه براى معنى اين لغت ذكر كرده، مى‏گويد:«اين لغت در همهجا به صورتىكه در مبدأ انشا شده است، به كار مى‏رود.» همچنين انشاء به معنى جعل كردن و آغاز كردن و نيز به معنى وضع كردن و قرار دادن آمده است. زجاج در مورد اين آيهی شريفه:« وَ هُوَ اَلَّذِي أَنْشَأَ جَنّٰاتٍ مَعْرُوشٰاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشٰاتٍ .35»‏ گفته است انشاء، به معنى ابداع و آغاز كردن در آفرينش است. هر كس چيزى را ابتدا كند، آن را انشاء مى‏كند. پس انشاء به معنى ساختن و آفريدن و ايجاد كردن است. به فعليت دادن چيزى از حالت بالقوه انشاء گويند.36
لازم به توضیح است که واژهی انشاء در آثار ابن سینا و در حکمت او در مباحث خلقت و آفرینش مورد توجه او نبوده است و در معنای عام خود در مباحث غیر مربوط به موضوع آفرینش و خلقت به کار رفته است، به نظر میرسد به این دلیل است که واژه هایی همچون ایجاد وخلق و احداث بار معنایی واژهی انشاء را افاده میکنند. بنابراین او از واژههای ایجاد و خلق و احدث و ابداع در مورد آفرینش استفاده نموده است.
1-1-2-2-2-کاربرد درنهج البلاغه
«انشأ الخلق إنشاء».37 ایجاد کرد مخلوقات را به ابتداء ایجاد.
«أم هذا الذی انشأه فی ظلمات الارحام؟».38 مگر انسان همان نطفه وخون نیم بند نیست که خدا او را در تاریکیهای رحم و غلافهای تودرتو پدیدآورد؟
«ولیس فناء الدنیا بعد ابتداعها بأعجب من انشائها واختراعها».39 نابودی جهان پس از پدید آمدن، شگفت آورتر از آفرینش آغازین آن نیست.
«المقره بالعجز عن انشائها».40 اقراردارند که نمیتوانند پشه ای بیافرینند.
«ایها المخلوق السوی والمنشأ المرعی….».41 ای انسان، ای آفریدهی راست قامت، ای پدیدهی نگهداری شده .
با توجه به فرازهای فوق از کاربرد واژهی إنشاء در نهج البلاغه، می بینیم که این واژه درمعنای عام و به همان آفرینش به صورت مطلق استعمال است.

1-1-2-3-ایجاد
کلیدواژهی ایجاد نیز همانند واژهی إنشاء درکاربرد عام وبه معنای آفرینش به کاررفته است.«وجد اللّهُ الشي‏ءَ». آن چيز را خدا آفريد.42
1-1-2-3-1-دراصطلاح حکمت
ایجاد همان خروج شیء از قوه به فعل است. ایجاد شیء چیزی نیست مگر منقلب شدن شیء از عدم به وجود.43
صدرا گويد غرض از ايجاد عالم ايصال هرممكنى است به كمال مطلوب خود و به عبارت ديگر غرض از ايجاد افاضهی جود و سير ممكنات از مراتب دانيهی خود به اعلى مرتبت كمال و به درجهی خير محض و وصول به اعلى مراتب ممكن ميباشد.
دربیشتر آثار ابن سینا واژهی ایجاد درمعنای صرف وجود بخشی یا معنای مطلق آفرینش به کار رفته است44وا ما درمعانی دیگر دربحث آفرینش عالم ماده و نیز آفرینش بدن به طور خاص وهمچنین در باب حرکت افلاک که جسمانی هستند وبحث در آفرینش صورتهای طبیعی45 استعمال گردیده است.
1-1- 2-3-2-کاربرد درنهج البلاغه
«ولو اجتمع …لا عرفت کیف السبیل الی ایجادها…».46اگر گرد هم آیند … راه پیدایش آن را نمیشناسند.لازم به ذکر است که در نهج البلاغه امام علی علیه السلام تنها جایی که واژهی«ایجاد» به کار رفته است در همین خطبه می باشد که به معنای خلق و آفرینش آمده است.
1-1-2-4-إخْتِراع‏
اختراع با کسره به معنای ابداع و انشاء میباشد.گفته میشود:«اختراع کرد»،یعنی انشا و ابداع کرد.47«اخْتِرَاعاً الشي‏ءَ» یعنی آنچيز را اختراع كرد، آنچيز را به وجود آورد، آنچيز را دو نيم كرد.48
1-1-2-4-1-دراصطلاح حکمت
اختراع عبارت از ايجاد غير مسبوق به مدت است و به عبارت ديگر هر موجودى كه وجودش با نمونه نباشد و قبل از آن مانندى نداشته باشد مختَرَع گويند و معنى آن كه گويند اختراع ايجاد غير مسبوق به مدت است همين است. مانند افلاك كه وجود آنها اختراعى است. بعضى گويند اختراع مرادف با ابداع است.49 صدرا اختراع و انشاء و ابداع را مرادف آورده است وميگويد:«خداى متعال اصول اكوان را آفريد، بدون آنكه وجود آنها مسبوق به ماده باشد و ايجاد كرد آنها را بر سنة اختراع و انشاء. در هرحال اگر اختراع مرادف با ابداع باشد ايجاد غير مسبوق به ماده و مدت خواهد بود.»50
1-1-2-4-2-کاربرد درنهج البلاغه
درنهج البلاغه فقط واژهی اختراع بدون استعمال سایر مشتقات یک بار به کاررفته است که پیش از این ذیل واژهی انشاء نیز بیان گردید:
«ولیس فناء الدنیا بعد ابتداعها باعجب من انشائها و اختراعها…».51 نابودی دنیا بعداز پدید آمدن، شگفتآورتر ازآفرینش آغازین آن نیست.
1-1-2-5-تکوین‏
كون،اصلی است که دلالت برخبراز حدوث شیء یا درزمان گذشته و یا درزمان حال میکند.52
«الكَوْنُ: الحَدَث».کون همان حدث است.53

1-1-2-5-1-دراصطلاح حکمت
تکوین یعنی اینکه شیء وجودمادی داشته باشد.54همچنین به معنای ایجاد مسبوق به ماده است بدون زمان.55 وگاهی نیزمسبوق به ماده و زمان با هم.56 ونیزگفته اند ایجاد شیء درزمانی بعد ازعدم زمانی سیالش داخل در جنس امتداد و لاامتداد و استمرار و لا استمرار«تکوین»نامیده میشود.57 وهمچنین تکوین به معنای ایجاد و ابداع و احداث58 نیز میباشد.59
بعضی گفته اند تکوین تحقق و وقوع شیء است ومانند سایر افعال تامه نیاز به فاعل دارد. تكوّن نیز انقلاب و تغيير شى‏ء از آن چه بالقوة است به سوى فعليت.60
بنابراین تكوين به معانى احداث، ایجاد و انشاء، خلق و ابداع است.در متون قديم فلسفه معمولا تكوين به معنى كون در مقابل فساد مى‏آيد. پس تكوين شى‏ء، عملى است كه به موجب آن، شى‏ء احداث مى‏شود و به حالت موجود مى‏رسد. به اعتقاد فيلسوفان، تكوين مشروط به ماده‏ايست كه بايد قبل از آن وجود داشته باشد، بر خلاف ابداع كه مشروط به عدم مادّه قبلى است. بنا بر اين تكوين داراى مبدأ و اصلى است كه مستند به آن است. به همين جهت است كه تكوين و اصل، از جهتى مقابل يكديگر و از جهتى داخل يكديگرند. تكوين صفت ازلى خداوند است. به اين معنى كه جهان و اجزاء آن را، به علم و ارادهی خود، در لحظهی موجود شدن آن، ايجاد مى‏كند. بنا بر اين، تكوين صفتى ثابت، باقى و ابدى است؛ اما شى‏ء تكوين يافته حادث است و حدوث آن متعلّق به حادث‏كننده آن است. درمورد ساير صفات قديم خدا نيز چنين است، يعنى از قدم صفت قدم متعلق آن لازم نمى‏آيد.61

1-1-2-5-2-کاربرد درنهج البلاغه
واژهی «تکوین» درسخنان امام علی (به معنای مطلق آفرینش بدون قید وشرط و همچنین در معنای اسم مصدراستعمال شده است:
«یفنیها بعد تکوینها».62و بالاخره بعد از آنكه جهان را به وجود آورد، همه را دستخوش فنا و نيستى خواهد ساخت.
«الحمدلله الذی کائن لا عن حدث ».63سپاس خداوندی را سزاست که همواره بوده است نه اینکه در زمانی پس از زمانی پدیدآمده باشد.

1-1-2-6-فیض
«فیض»،اصلی است که برجریان شیء به سهولت، دلالت میکند.64 فيض يعنى زيادى آب. مىگويند آب فايض شد، يعنى آن قدر زياد شد كه از محل خود جارى شد. چشم فايض شد يعنى اشک آن جارى شد. اين لفظ را مجازاً به جريان امور معنوى اطلاق كرده‏اند.مثلا گفته مى‏شود:خير فايض شد، يعنى پراكنده و منتشر شد. انسان فيّاض يعنى بسيار بخشنده.65
1-1-2-6-1-دراصطلاح حکمت
درفلسفه، فيض به فعل فاعلى اطلاق مى‏شودكه هميشه وبدون عوض و غرض درجريان است. چنين فاعلى داراى وجود ازلى و ابدى است. زيرا دوام صدور فعل از او تابع دوام وجود اوست. اين فاعل، مبدأ فياض و واجب الوجود است كه همه چيز را به نحو ضرورى و معقول افاضه مى‏كند. اين فاعل، چنانكه ابن سينا گفته است:«فاعل كل است، يعنى موجودى است كه همه چيز از او افاضه مى‏شود به نحوى كه اين فيض مباين با ذات اوست.»66مقصوداز فيض اين است كه تمام موجوداتى كه جهان از تركيب آنها به وجود آمده است، از يك مبدأ افاضه شده است و يا از يك جوهر به وجود آمده است،بدون اينكه درفعل اين مبدأ يا جوهر، سستى و بريدگى وجود داشته باشد. به اينجهت قول به افاضهی عالم از خدا مقابل قول به خلقت عالم از عدم است. فيض به اين معنى متضمن معنى صيرورت است و همينطور متضمن معنى حدوث متعاقب و مستمر، در زمان است.خلاصه مضمون نظريهی فيض اين است كه جهان از خدا افاضه شده، همچنان كه نور از خورشيد يا حرارت از آتش به نحو تدريجى افاضه مى‏شود. فيض مترادف صدور است. اگر بگويند چيزى از چيز ديگرى افاضه شده است، مقصود اين است كه به تدريج از آن صادر شده است.67

1-1- 2-6-2-کاربرد درنهج البلاغه
درنهج البلاغه نیز واژهی «فیض» در معنای لغوی خود نزد عرب زبانان، که همان جاری شدن و سرازیر گشتن است استعمال شده است، مانند فرازهای شریف زیر:
«انشا الارض … استفاض عیونها ».68زمین را ایجاد کرد و چشمه هایش را جاری ساخت.
«و یستفیضون الی جواره ».69با سرعت و شتاب به سوی او سرازیر شدند.
«تفیض اللئام فیضا».70پست فطرتان همه جا را پر کنند.

1-1-2-7-صنع
صنع یعنی كارى را به شايستگى انجام دادن.پس هر صنعى كارى است ولى هر كارى صنع نيست (مگر اينكه درست انجام شود). اين واژه آنطور که به فعل انسان نسبت داده شده به حيوانات و جمادات نسبت داده نمى‏شود.71صنع‏: آنچه كه از فن و هنر ساخته شده باشد،مصنوعي.72

1-1-2-7-1-در اصطلاح حکمت
معنای صنع همان فعل است.73 ودر اصطلاح فلاسفه اختصاص به موجودات ممکنی دارد که وجودشان مسبوق به ماده و مدت باشد.74
 ابن سینا نمط پنجم از «کتاب اشارات و تنبیهات» خود را با نام فی الصنع و الابداع نامیده است و از این عبارت چنین برمی آید که صنع در مقابل ابداع قرار دارد. موجودات ابداعی موجوداتی هستند که خلقت آنها بدون ماده و زمان و همچنین بدون واسطهی چیزی حاصل شود.
1-1-2-7-2-کاربرد درنهج البلاغه
«بدایا الخلائق احکم صنعها».75 مخلوقات شگفت آورى است كه خلقت آنها را استوارگردانيد.
«کل معروف بنفسه مصنوع».76 هرچه ذاتش شناخته شده باشد آفریده است.
«بها تجلی صانعها للعقول».77 آفرينندهی آن آلات و ادوات به خردها آشكار گشته.

1-1-3-مفاهیم مرتبط
پس از بیان معانی کلیدواژه های قریب المضمون به واژهی آفرینش یا خلقت که در عنوان این پژوهش بهکار رفته است؛ اکنون به بیان معانی لغوی،اصطلاحی واژه هایی که درمتن این نوشتار با موضوع آفرینش با آنها روبرو خواهیم شد وهریک به مناسبت ونیاز فراخور خود در این پژوهش به کار میروند، میپردازیم.
1-1-3-1-حدوث
حدوث، بودن شیء بعد از نبودنش؛عرض باشد یا جوهر. احداث شیء یعنی ایجاد آن و شیء محدث به آن چیزی میگویند که بعد از عدمش ایجاد میشود.78
حديث،یعنی اشیاء جدید.79 مفهوم آن این است که شیء در زمانی بعد از زمانی دیگر ایجاد شود. ودرمفهوم آن این نکته که آیا درمقابل قدیم به کار رفته یا نه و همچنین ایجاد از عدم، مد نظر نمیباشد اگرچه همه مخلوقات و محدثات بعداز عدم حادث شده اند.با توجه به معنای لغوی واژهی حادث در کتب مختلف باید گفت مُحْدَث چيزى است كه نبوده و سپس ايجاد مى‏شود.
چنین به نظر می رسد که میان معنای لغوی حدوث و ابداع فرقی نبوده و هر دو به یک معنا در میان عامه به کار می رود . این به این دلیل است که درتعریف لغوی واژهی حدوث این کلمه بهطور مطلق در نظر گرفته شده و معنای عام آن مورد نظر است و آن همان به وجود آمدن شیء جدید و هستی یافتن مخلوقات است فارغ از اینکه در مقابل قدیم و یا بعد از عدم پدید آمده است. در اینصورت به طور عام تمام هستی حادث نامیده میشود. اما با دقت بیشتر و همچنین با مراجعه به معانی این دو واژه در اصطلاح فلاسفه از جمله شیخ الرئیس بوعلی سینا چنین مییابیم که ابداع، اصطلاحی فلسفی و کلامی دالّ بر گونه ای از آفرینش است.
بنابراين در جمعبندی مفاهیم کلیدواژههای ذکر شده در فوق و با توجه به معانی ای(اصطلاحی و لغوی)که پیش از این برای این دو واژه (ابداع و احداث )بیان شد، ابداع عبارت است از اين كه شى‏ء موجود، وجودش از غير باشد بدون اين كه مسبوق به ماده و زمان باشد، مانند عقل اول در فلسفهی ابن سيناکه از واجب الوجود صادر مى‏شود بدون اينكه صدور عقل اول از واجب الوجود، توسّط و تعلّقى به ماده و زمان داشته باشد. ابداع به اين معنى بالاتر از مراتب تكوين و احداث است، زيرا تكوين عبارت است از اينكه شى‏ء داراى وجود مادى باشد و احداث عبارت است از اينكه شى‏ء داراى وجود زمانى باشد و هر يك از تكوين و احداث، در مقابل ابداع قرار دارد. تكوين از اين جهت مقابل ابداع است كه مسبوق به ماده است، و احداث از اين جهت مقابل آن است كه مسبوق به زمان است. ابداع مقدم بر هر دوى آنهاست.80
توضیح مطلب این که درمراتب آفرینش و عوالم که به ترتیب از خداوند واحد صدور مییابند، هرچه موجودی در خلقت خود،(از ماده و زمان ومکان که از ویژگی های عالم جسمانیات است و در قوس نزول پایینترین مراتب از خلقت و آفرینش اند) دارای تجرد بیشتری باشد به مرتبهی ذات احدیت یعنی خداوند متعال نزدیکتر واز این جهت بر سایر مخلوقات امکانی برتری دارد. به همین جهت همانطور که در کلمات گوهربار امام المؤمنین حضرت علی علیه السلام ونیز در مطالب بعد اشاره خواهیم کرد ابداعیات به موجوداتی گفته می شود که خداونددر وهله اول از خلقت، آنان را بدون هیچ نمونه و الگویی خلق کرده که همان عالم عقول و یا فرشتگان میباشد.

1-1-3-1-1-دراصطلاح حکمت
سخن درخشان ابن سینا در حدوث و قدم تحلیل دقیق او از حدوث ذاتی است که با استفاده از مباحث تقدم وتأخر به دست میدهد.اودر تعریف حادث میگوید:
«چیزی که بعد از نیستی هستی یافت دارای پیشی است که در آن نبوده است این پیشی خود عدم نیست، چه عدم و نیستی پس از حادث هم موجود است و همچنین آن خود فاعل هم نمیباشد به جهت آنکه فاعل در هر سه زمان یعنی قبل و بعد و زمان حال موجود است. پس ناچار چیزدیگری است که پیوسته در آن، نوشدن و نیست شدنی است.»81
هر معلولی به تنهایی و در ذاتش معدوم بوده و بعد به سبب علتش موجود شده است. از این رو هر معلولی ابتدا نبوده و سپس موجود شده است، یعنی هر معلولی حادث است و این معنای حدوث ذاتی یک شیء است. البته ممکن است حادث ذاتی در تمام اجزای زمان موجود باشد و حدوثش آغاز زمانی نداشته باشد، یعنی قدیم زمانی باشد و ابن سینا منافاتی در این دو جهت نمیبیند.82
حادث بردوگونه است:«یکی آنکه وجود ذاتش دارای مبدئی است. دیگری آن که زمان وجودش آغازی دارد. یعنی زمانی بوده که آغاز نداشته و معدوم بوده و اکنون آن زمان قبلی از میان رفته است و حاصلش آن است که زمانی بوده که آن چیز معدوم بوده، زیرا هرچیزی که زمان وجودش آغازی داشته باشد، (از نوع آغاز زمانی )حتما زمان بر او سبقت گرفته است و ماده ای نیز پیش از وجودآن موجود بوده زیرا چیزی که زمانی وجود نداشته باشد به هر حال عدمی دارد و این عدم یا پیش از وجود آن قرار دارد یا با وجود آن است و چون عدم یک چیز با وجودش(یعنی در زمان وجودش) محال است، ناچار این عدم پیش از وجود آن بوده. حال با پذیرش لزوم تقدم عدم بر وجود پدیده حادث ، آیا برای وجود این پدیدهی حادث گذشته ای هست یا نیست؟ نمیتوان گفت برای وجودش گذشته ای نیست زیرا لازمه اش آن است که عدم بر وجودش مقدم نباشد. (در صورتی که حادث پدیده ای است که عدم بر وجودش پیشی دارد.) پس باید بپذیریم که برای وجودحادث گذشته ای هست.» 83
1-1-3-1-2-کاربرد درنهج البلاغه
«و ان ما احدث الناس لا یحل لکم ….».84وآنچه را مردم با بدعتها تغییر دادند برای شما حلال نیست.
«و کیف…یحدث فیه ما هو احدثه».85و چگونه ممکن است آنچه را که خود آفریده است در او اثر بگذارد؟یاخوداز پدیدههای خویش اثرپذیرد ؟
«انشا الخلق… بلا…حرکه احدثها»86. خلقت را آغاز کرد، بی آنکه حرکتی ایجاد کند.
«فظهرت البدائع التی احدثتها آثار صنعته».87در آنچه آفریده آثار صنعت او پدیدارگشت.
«الحمد لله الذی دال علی قدمه بحدوث خلقه و بحدوث خلقه علی وجوده …مستشهد بحدوث الاشیاء».88 ستایش خداوندی را سزاست که با حدوث آفرینش ازلی بودن خود را اثبات کرد و با پیدایش انواع پدیدهها وجود خودرا اثبات نمود .
«کائن لا عن حدث، موجود لاعن عدم».89خدا همواره بوده است و از چیزی به وجود نیامده است.
«فتجری علیه الصفات المحدثات».90 در آن صورت صفات پدیدهها را پیدا میکند.
واژهی حادث در کلمات گوهربار امام علی (گاهی درمعنای مطلق آفرینش و ایجاد بدون ذکر قیدو یا شروطی آمده و گاهی نیز در مقابل قدیم و به معنای حادث زمانی وبرای اثبات صفت ازلی و قدیم بودن الله تعالی به کار رفته است.
1-1- 3-2-قدم‏
حادث و قدیم يا به اعتباردوزمان گذشته و حال گفته ميشود ويا به اعتبار شرافت و بزرگواری. قِدَمْ وجودى است موجوددر زمان گذشته.91
چهار وجهى كه راغب درمعنای قدیم در«المفردات» مى‏گويد: 1- پيشى داشتن مكانى، 2- پيشى داشتن از نظر زمان، 3- پيشى داشتن درخاطره و ذكر، 4- پيشى جستن در مقام و منزلت. دربيشتر مواردى كه قديم در لسان متکلمین به كار ميرود به اعتبارزمان است.92
1-1-3-2-1-دراصطلاح حکمت
قديم در لغت به معنى چيزى است كه زمان زيادى برآن گذشته باشد و در فلسفهی اسلامى به موجودى اطلاق مى‏شود كه هستى آن داراى آغاز نباشد و مترادف اول است. ابن سينا گويد: «چيزى كه قديم است يا به حسب ذات قديم است يا به حسب زمان. قديم ذاتى موجودى است كه ذات اورا، در هستى آغازى نباشد وقديم زمانى موجودى است كه داراى زمان بى‏آغاز باشد.»93 و نيزگفته است:«قديم بر چند وجه است: مى‏گويند قديم بالقياس، و آن شيئى است كه زمان آن درگذشته بيشتر از زمان شى‏ء ديگر باشد. قديم مطلق نيز به دو وجه اطلاق مى‏شود: به حسب ذات و به حسب زمان.94قديم زمانى شيئى است كه در يك زمان خاص غير متناهى ايجاد شده است. قديم ذاتى شيئى است كه ذات او را مبدئى نباشد كه توسط آن ضرورت يابد. پس قديم زمانى قديمى است كه مبدأ زمانى نداشته باشدو قديم ذاتى قديمى است كه مبدأ نداشته باشد وآن واحد حق است».95 قديم بر حسب زمان ماضى، ازلى ناميده مى‏شود، پس ازل عبارت است از دوام وجوددر گذشته ودر مقابل ابد است. ابدى، وجودى است كه در آينده نهايت نداشته باشد.
پس اگر فيلسوفان بگويند:«عالم قديم است.»، مقصوداز اين عبارت اين است كه وجود خدا ذاتاً نه زماناً مقدم بر عالم و زمان است. در نظر آنان قديم مقابل حادث است. حادث چيزى است كه وجود آن آغاز زمانى دارد.96قدیم بر وجودی اطلاق می شود که وجودش از غیر نباشد و این قدیم ذاتی است و همچنین اطلاق میشود بر موجودی که وجودش مسبوق به عدم نباشدو این قدیم



قیمت: تومان

دیدگاهتان را بنویسید