c (3655)

دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعي
گروه آموزشي علوم اجتماعي

پايان‌نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد در رشته علوم اجتماعی-گرایش پژوهش علوم اجتماعي

عنوان:

بررسی تأثیر عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی محلّه بر روی سلامت اجتماعی ساکنین (مقایسه بین محلّات قدیم و جدید شهر یزد)
استاد راهنما:
دکتر اکرم محمدی
استاد مشاور:
دکتر اسداله نقدي
نگارش:
محمد رحیقی یزدی
29 بهمن 1393

کليه امتيازهاي اين پاياننامه به دانشگاه بوعلي سينا تعلق دارد. در صورت استفاده از تمام يا بخشي از مطالب اين پاياننامه در مجلات، کنفرانسها و يا سخنرانيها، بايد نام دانشگاه بوعلي سينا يا استاد راهنماي پاياننامه و نام دانشجو با ذکر مأخذ و ضمن کسب مجوز کتبي از دفتر تحصيلات تکميلي دانشگاه ثبت شود. در غير اين صورت مورد پيگرد قانوني قرار خواهد گرفت. درج آدرس‌هاي ذيل در کليه مقالات خارجي و داخلي مستخرج از تمام يا بخشي از مطالب اين پاياننامه در مجلات، کنفرانسها و يا سخنرانيها الزامي ميباشد.
………………………..……, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
……………….، گروه ………………..، دانشكده ………………، دانشگاه بوعلي سينا، همدان.

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ
وَالْعَصْرِ‌ ﴿1١﴾ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِي خُسْرٍ‌ ﴿2٢﴾ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ‌ ﴿3٣﴾
به عصر سوگند،﴿1﴾ که انسانها همه در زیانند؛﴿2﴾ مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند و یکدیگر را به حق سفارش کرده و یکدیگر را به شکیبایی و استقامت توصیه نموده‌اند. ﴿3﴾
سپاسگزاري
خداوند متعال را که توفيقات فراوان و توفيق اتمام پایان‌نامه را نصيب من کرد، سپاسگزارم.
از پدر و مادر عزيز و گران‌قدرم به خاطر همه زحمت‌هايي که کشيدند که هیچ‌گاه نمي‏توان زحماتشان را جبران کرد سپاسگزارم.
از استاد راهنماي خوب و گران‌قدرم، دکتر محمدی تشکر مي‌کنم که با صبر و حوصله فراوان مرا در مراحل مختلف این اثر علمی کمک و راهنمایی نمودند.
از استاد خوبم دکتر نقدی که با مشاورتهای خود در جهت انجام هر چه بهتر کار، از هیچ کوششی دریغ نورزیدهاند؛ صادقانه کمال تشکر و سپاسگزاری را می‌نمایم.
از تمامي اساتيد و همکلاسيهايم که در این دوره کوتاه اما مفید به من آموختند، کمال سپاس و قدردانی را دارم.
تقديم به پدر و مادر مهربانم
به پاس تعبير عظيم انسانيشان از کلمه ايثار و از خود گذشتگي
به پاس عاطفه سرشار و گرماي اميد بخش وجودشان که در اين سردترين روزگاران، بهترين پشتيباناند.
به پاس قلبهاي بزرگشان که فرياد رس است و سرگرداني و ترس در پناهشان شجاعت ميگرايد و به پاس محبتهاي بي دريغشان که هرگز فروکش نميکند.
و تقدیم به استاد گرانقدرم، دکتر محمدی
که زحمات بسیاری را با اینکه کسالت داشتند برایم کشیدند و مانند مادری مهربان راهنمای من بودند.
دانشگاه بوعلي سينا
مشخصات رساله/پاياننامه تحصيليعنوان:
بررسی تأثیر عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی محلّه بر روی سلامت اجتماعی ساکنین (مقایسه بین محلّات قدیم و جدید شهر یزد)نام نويسنده: محمد رحیقی یزدینام استاد راهنما: دکتر اکرم محمدینام استاد مشاور: دکتر اسداله نقديدانشکده: اقتصاد و علوم اجتماعيگروه آموزشي: علوم اجتماعيرشته تحصيلي: علوم اجتماعيگرايش تحصيلي: پژوهش اجتماعیمقطع تحصيلي: کارشناسي ارشدتاريخ تصويبپروپوزال: 18/12/1392تاريخ دفاع: 29/11/1393تعداد صفحات: 128چکیده
ایدهی شهر سالم بدون تصور سلامت اجتماعی ساکنان ممکن نیست. به همین دلیل بُعد اجتماعی سلامت در محیط زندگی دارای اهمیت ویژهای است و کم‌رنگ شدن آن موجب عدم توانايي افراد در تعامل مؤثر با ديگران است. تحقیق حاضر با هدف سنجش تأثیر محیط اجتماعی و فیزیکی محلات قدیم و جدید شهر یزد بر سلامت اجتماعی ساکنین آنها تهیه شده و رابطهی سلامت اجتماعی را با امنیت اجتماعی محله، دلبستگی مکانی، امکانات ارتباطی و قابلیت پیاده‌مداری سنجیده است. در این پژوهش درزمینه‌ی سلامت اجتماعی از نظریههای لارسون، کییز و شاپیرو، در زمینه‌ی امنیت اجتماعی از گهل و بوزان، در زمینه‌ی دلبستگی مکانی از نظریههای هاشاس، مانزو و پرکینز و در زمینه‌ی قابلیت پیادهمداری و امکانات ارتباطی از نظریههای جیکوبز، سِنت، لو و آلتمن استفاده شده است. روش تحقیق، پیمایشی بوده؛ ابزار تحقیق پرسشنامه میباشد و از روش نمونهگیری خوشهای استفاده شده است. جامعه آماري 28071 نفر و حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 379 نفر به تفکیک 110 نفر از محلهی لبخندق، 270 نفر از محلهی مهرآوران، انتخاب شد. نتایج تحلیل آماری بر روی دادهها در دو بخش توصیفی و تبیینی بررسی گردید و طی آن معلوم گردید که میزان سلامت اجتماعی در شهر یزد در حد متوسط رو به پایین است. همچنین نتایج نشانگر وجود تأثیر محیط فیزیکی و اجتماعی در هر دو محله با سطح معناداری کمتر از 05/0 بر روی سلامت اجتماعی بدست آمد.واژههاي کليدي: سلامت اجتماعی، امنیت اجتماعی، دلبستگی مکانی، قابلیت پیادهمداری، امکانات ارتباطی، محله، مهرآوران، لب‌خندق، یزد.
فهرست مطالب
فصل اول1
1-1
1-1- بیان مسئله3
1-2- ضرورت و اهمیت تحقیق6
1-3- سؤالات تحقیق7
1-4- هدف کلی تحقیق8
1-5- اهداف جزئی8
فصل دوم11
2-11
2-1- مقدمه11
2-2- پیشینهی تحقیق12
2-2-1- تحقیقات داخلی12
2-2-2- تحقیقات خارجی16
2-3- مبانی نظری21
2-3-1- مقدمه21
2-3-2- سلامت اجتماعی21
2-3-3- نظام اجتماعی قدیم و جدید23
2-3-4- محیط اجتماعی27
2-3-4-1- دلبستگی مکانی27
2-3-4-2- تعاریف دلبستگی مکانی28
2-3-4-2-1- نظریات دلبستگی مکانی29
2-3-4-3- مدلهای دلبستگی مکانی33
2-3-4-4- عوامل مؤثر بر دلبستگی اجتماعی34
2-3-4-4-1- عوامل کالبدی34
2-3-4-4-2- عوامل اجتماعی35
2-3-5- امنیت اجتماعی37
2-3-5-1- رویکرد سنتی به امنیت اجتماعی38
2-3-5-2- رویکرد مدرن امنیت اجتماعی38
2-3-5-3- امنیت اجتماعی و سلامت اجتماعی39
2-3-6- محیط فیزیکی48
2-3-6-1- قابلیت پیادهمداری48
2-3-6-2- کاربردهای پیاده‌راه‌ها49
2-3-6-3- الگوهای رفتاری پیاده50
2-3-6-4- عوامل اجتماعی پیادهراهها54
2-3-6-5- امنیت پیادهراهها56
2-3-7- امکانات ارتباطی58
2-3-7-1- تفاوت بین مکان و فضا59
2-3-7-2- روابط مردم در مکان59
2-3-8- چارچوب نظری67
2-3-9- مدل نظری تحقیق71
2-4- فرضیات تحقیق72
فصل سوم11
3-11
3-1- مقدمه75
3-2- نوع روش پژوهش75
3-3- جامعه آماري76
3-4- حجم نمونه76
3-5- روش نمونه‌گیری76
3-6- ابزار پژوهش77
3-7- واحد تحليل77
3-8- سطح تحليل77
3-9- تعريف مفهومي و عملياتي متغیرهای مورد بررسی78
3-9-1- سلامت اجتماعی78
3-9-2- امنیت اجتماعی83
3-9-3- دلبستگی مکانی83
3-9-3-1- مؤلفههای دلبستگی مکانی84
3-9-3-1-1- وابستگی مکانی84
3-9-3-1-2- هویت مکانی85
3-9-4- قابلیت پیادهمداری86
3-9-5- امکانات ارتباطی88
3-10- پایایی (قابلیت اعتماد)89
3-11- روایی (اعتبار)89
فصل چهارم99
4-99
4-1- مقدمه93
4-2- یافتههای توصیفی94
4-2-1- جنسیت94
4-2-2- سن پاسخگویان94
4-2-3- متغیر سلامت اجتماعی95
4-2-4- متغیر امنیت اجتماعی95
4-2-5- متغیر دلبستگی مکانی96
4-2-6- متغیر قابلیت پیادهمداری97
4-2-7- متغیر امکانات ارتباطی97
4-3- تجزیه و تحلیل دو متغیره99
4-3-1-1- فرضیه اول99
4-3-1-2- فرضیه دوم100
4-3-1-3- فرضیه سوم103
4-3-1-4- فرضیه چهارم105
4-3-1-5- فرضیه پنجم106
4-3-2- مدل معادله ساختاری محلهی لبخندق108
4-3-2-1- شاخصهای کلی برازش مدل محلهی لبخندق110
4-3-3- مدل معادله ساختاری محلهی مهرآوران111
4-3-3-1- شاخصهای کلی برازش مدل محلهی مهرآوران113
4-3-4- تأثیر محیط فیزیکی بر روی سلامت اجتماعی114
4-3-5- تأثیر محیط اجتماعی بر روی سلامت اجتماعی116
فصل پنجم1
5-1
5-1- مقدمه121
5-2- نتایج حاصل از توصیف دادهها123
5-3- نتایج حاصل از تحلیل و تبیین دادهها124
5-4- پیشنهاد‌ها127
منابع139
ضمائم150
فهرست جدولها
جدول 2-1- جدول متنخوانی خلاصه تحقیقات داخلی و خارجی انجام‌شده18
جدول 2-2- سهم حضور مردم در محیط فیزیکی بر اساس کیفیت آن.53
جدول 2-3- نظریات و فرضیات تحقیق65
جدول 3-1- ساختارهای سلامت اجتماعی با توجه به سطوح تحلیل و پیوستار اندازه‌گیری78
جدول 3-2- شاخصهها و گویههای متغیر وابسته (سلامت اجتماعی)82
جدول 3-3- تعریف مفهومی و گویههای متغیر امنیت اجتماعی83
جدول 3-4- گویههای شاخصهای متغیر دلبستگی مکانی86
جدول 3-5- شاخصها و معیارهای متغیر قابلیت پیادهمداری87
جدول 3-6- تعریف مفهومی و شاخصهای متغیر امکانات ارتباطی88
جدول 3-7- جدول آلفاي کرونباخ براي مفاهيم مورد استفاده در تحقيق89
جدول 4-1- جنسيت94
جدول 4-2- فراوانی و درصد سن پاسخگویان به تفکیک محله94
جدول 4-3- توزیع فراوانی نمونه بر اساس سلامت اجتماعی95
جدول 4-4- توزیع فراوانی نمونه بر اساس امنیت اجتماعی95
جدول 4-5- توزیع فراوانی نمونه بر اساس دلبستگی مکانی96
جدول 4-6- توزیع فراوانی نمونه بر اساس قابلیت پیادهمداری97
جدول 4-7- توزیع فراوانی نمونه بر اساس امکانات ارتباطی97
جدول 4-8- آمارههای گروه مورد آزمون99
جدول 4-9- آزمون فرضیهی مقایسهی بین دو محله ازلحاظ سلامت اجتماعی99
جدول 4-10- آزمون کولموگروف-اسمیرنف100
جدول 4-11- خلاصه آماره‏هاي مربوط به برازش مدل دلبستگی مکانی100
جدول 4-12- نتايج تحليل واريانس101
جدول 4-13- نتايج مربوط به ضرايب رگرسيوني دلبستگی مکانی و سلامت اجتماعی102
جدول 4-14- خلاصه آمارههای مربوط به برازش مدل امنیت اجتماعی103
جدول 4-15- نتايج تحليل واريانس103
جدول 4-16- نتايج مربوط به ضرايب رگرسيوني امنیت اجتماعی و سلامت اجتماعی104
جدول 4-17- خلاصه آماره‏هاي مربوط به برازش مدل قابلیت پیادهمداری105
جدول 4-18- نتايج تحليل واريانس105
جدول 4-19- نتایج مربوط به ضرایب رگرسیونی قابلیت پیادهمداری و سلامت اجتماعی106
جدول 4-20- خلاصه آماره‏هاي مربوط به برازش مدل امکانات ارتباطی106
جدول 4-21- نتایج تحلیل واریانس106
جدول 4-22- نتايج مربوط به ضرايب رگرسيوني امکانات ارتباطی و سلامت اجتماعی107
جدول 4-23- آزمون فرضیات در دو محله108
جدول 4-24- نتایج حاصل از مدل معادله ساختاری محلهی لبخندق110
جدول 4-25- نتایج حاصل از مدل معادله ساختاری محلهی مهرآوران113
جدول 4-26- خلاصه آمارههای مربوط به برازش مدل محیط فیزیکی114
جدول 4-27- نتايج تحليل واريانس115
جدول 4-28- نتايج مربوط به ضرايب رگرسيوني محیط فیزیکی و سلامت اجتماعی115
جدول 4-29- خلاصه آمارههای مربوط به برازش مدل محیط اجتماعی116
جدول 4-30- نتايج تحليل واريانس116
جدول 4-31- نتايج مربوط به ضرايب رگرسيوني محیط اجتماعی و سلامت اجتماعی116
جدول 4-32- تأثیر محیط فیزیکی و اجتماعی بر روی سلامت اجتماعی به تفکیک محله117
فهرست شکلها
شکل 2-1- رابطه الگوی سلامت و رویکردهای امنیت اجتماعی39
شکل 2-2- سلسله‌مراتب نیازهای مازلو43
شکل 2-3- مدل روابط بین متغیرهای مستقل و وابسته برگرفته از چارچوب نظری71
فهرست نمودارها
نمودار4-1- مدل معادله ساختاری محلهی لبخندق109
نمودار4-2- مدل معادله ساختاری محلهی مهرآوران111
کلیات
شهر محل تجمع انسانها کنار هم است؛ همراه با امکاناتی که ساختهی دست خودشان میباشد. انسانها در کنار یکدیگر جمع شدهاند تا نیازها و مشکلات خود را سریعتر و بهتر رفع کنند. یکی از نیازهای انسان، نیاز برقراری ارتباط با دیگران است. انسان موجودي اجتماعي است و امکان زندگي منفرد برايش دشوار است. شهرهای امروزی که مملو از ساختمانهای کوچک و بزرگ و سر به فلک کشیده است، از وسایل موتوری پُرشده و مکان مناسبی برای انسان و تأمین نیازهای اجتماعیاش نیست. امروزه انسانمدار بودن شهرها جای خود را به ماشینمدار بودن داده است و این خود باعث مشکلاتی در سلامت روانی و اجتماعی انسانها شده است. طبق تعریفی که سازمان جهانی بهداشت1 (1948) ارائه داده است، سلامت انسانها تنها مربوط به جسم آنها نمیشود، بلکه دارای پیچیدگیهای بیشتری است. طبق تعریف این سازمان، سلامتی انسانها علاوه بر وجوه جسمی و فیزیکی آنها، بر وجوه یا ابعاد روانی و اجتماعی آنها هم مربوط میشود. این ابعاد اجتماعی و روانی در محیط زندگی انسانها (شهر) مورد تهدید واقع‌شده است و کمتر موردتوجه میباشد.
وجوهی که یک شهر میتواند بر روی شهروندان خود تأثیر بگذارد، ابعاد فیزیکی و اجتماعی آن شهر است. انسان در شهر هم در یک فضای فیزیکی قرار دارد و هم در یک فضای اجتماعی که این دو عوامل تأثیرگذار بر انسانها میباشند. انسانها روزانه با سپری کردن عمر خود، از آنها تأثیرهای مثبت و یا منفی دریافت میکنند. این محیطهای فیزیکی و اجتماعی جزو عوامل تأثیرگذار بر سلامت اجتماعی شهروندان میباشد و با تغییر در شرایط این دو محیط میتوان به تغییر در شرایط شهروندان به سمت بهبود آن کمک کرد. درواقع، شهر پدیده‌ای اجتماعی- مکانی است، با بُعدی زمانی که مدنی است. هر مکان، محل زندگی مردمی است که تحرک، رمز تشکیل، توسعه و استمرار آنان است. این تحرک‌ها در تمامی مکان‌های شهر اثر ملموس می‌گذارد و سازندهی شکلی جدید از معادله‌ای می‌شود که هیچ‌گاه پایدار نمی‌ماند؛ همچنین در این صورت، کیفیت ساختار شهر بیش از هر چیز به میزان انطباق سازمان کالبدی آن با سازمان اجتماعی شهر مربوط می‌شود.
شالودهی سازماندهی کالبدی-اجتماعی در شهرهای قدیم بر نظام محلهبندی و سلسله‌مراتب تقسیمات آن (بازار و مرکز شهر، محله، کوی و…) استوار بوده که هم به روابط اجتماعی و اقتصادی شهر و هم به روابط اداری، ارتباطی و خدماتی شهر، سازمان می‌داده است؛ بنابراین، محله بخشی از تقسیم‌بندی کالبدی-فرهنگی شهر با حوزه یا فضای جغرافیایی مشخص، وابستگی‌ها، علاقه‌ها، احساسات، تعلقات اجتماعی، روابط همسایگی و الگوی مشترک زندگی است که در استیلای سلسله‌مراتب فضای شهر قرار دارد. از گذشتههاي دور، محلات به‌عنوان سلولهاي حيات شهري داراي نقش اساسي در زندگي ساكنان آن‌ها داشته‌اند. با توجه به اينكه درگذشته محلات شهري، مكاني براي گردآمدن افراد با ويژگيهاي قومي، نژادي، مذهبي، اقتصادي و اجتماعي مشترك بوده است؛ به دنبال تجمع بيشتر افراد با ويژگيهاي مشترك در يك محدوده، آن بخش از شهر داراي هويت خاص و شناخته‌شده‌ای بوده كه سبب تمايز آن از ديگر بافتهاي اطراف ميگرديد (وحیدا، 1391: 36).
نقش محلات شهری در پاسخ به نیاز ارتباط رودرروی انسانها با یکدیگر بسیار بااهمیت است. ارتباط چهره به چهره از نیازهای مهم انسان اجتماعی است و فقدان چنین ارتباطات بیواسطهای میتواند تبعات منفی زیادی بر سلامت روانی و اجتماعی افراد داشته باشد. به‌طور سنتی، فضاهای باز شهری محل چنین ارتباطاتی بودهاند. با پیشرفت سریع ارتباطات در چند دهه گذشته نیاز به رابطه رودررو به‌عنوان عاملی کاربردی تقلیل یافته است، ولی نیاز اجتماعی-فرهنگی و روانی به این نوع ارتباط هنوز جایگاه رفیع خود را حفظ کرده است (و خواهد کرد). مفهوم «محل» از همه بهتر با تصور جایگاه مشخص میشود که اطلاق میشود به محیط مادی فعالیت اجتماعی که به‌گونه‌ای جغرافیایی مشخص شده باشد. در جوامع پیش از مدرن، مکان و محل غالباً بر هم منطبق بودند، زیرا ابعاد مکانی زندگی اجتماعی برای بیشتر آدمها و از بیشتر جهات، تحت چیرگی حضور یا تحت تسلط فعالیتهای محلی بود. پیدایش مدرنیت با تقویت روابط میان دیگرانِ غایب، بیش‌ازپیش مکان را از محل جدا ساخت؛ این دیگران از جهت محلی از هرگونه موقعیت همکنش رودررو به دورند (گیدنز، 1387: 23). شهر در هرلحظه و زمان كيفيت زندگي خود را وامدار تعامل ميان محيط انساني با ويژگيهاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي خاص خود از یک‌سو و محيط كالبدي به مفهوم فضاي ساخته‌شده از سوي ديگر است و اين در حالي است كه هردوی اين عرصه‌ها با ارتباطي متقابل، فضاي طبيعي شهر را از طريق تصميمات و دخالت‌هایی كه در آن به اقتضاي نيازهايشان داشته، دگرگون ساختهاند (فلامکی، 1367: 57).
تردیدي نیست كه كمرنگ شدن ارتباطات دوستانهی همسایگی به‌عنوان تضعیف سنتی مطلوب و تخریب یك نهاد اجتماعی با كاركردهاي مثبت و مفید متعدد، براي جامعهی بشري عموماً و در كشور ما بخصوص، امری اجتناب‌ناپذیر است.
این پایان‌نامه به پنج فصل تقسیم شده است. فصل اول به بیان مسئله مورد تحقیق و اهمیت و ضرورت تحقیق پرداخته شده است. در فصل دوم به بیان پیشینهی تحقیقات انجام شده در داخل و خارج کشور و آوردن نظریات مرتبط و بدست آوردن مدل نظری که از چارچوب نظری گرفته شده است، پرداخته شده است. در فصل سوم تحقیق به بیان روش و ابزار تحقیق، نمونه گیری، روایی و پایایی ابزار تحقیق و تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرهای مورد بررسی، پرداخته شده است. فصل چهارم شامل یافتههای تحقیق است و در فصل پنجم به نتیجهگیری و ارائهی پیشنهادات تحقیق پرداخته شده است.
فصل اول
کلیات
بیان مسئله
هرگاه از مفهوم سلامت2 سخن به میان میآید بیشتر به بعد جسمانی آن توجّه میشود. درحالی‌که رشد و تعالی جامعه در گروی تندرستی آن جامعه از ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی است. گلداسمیت3 سلامت اجتماعی را «ارزیابی رفتارهای معنیدار مثبت و منفی فرد در ارتباط با دیگران» تعریف می‌نماید و آن را یکی از اساسی‌ترین شاخص‌های سلامت هر کشوری معرفی میکند که منجر به کارا بودن فرد در جامعه میگردد (لارسون، 1993: 285). داشتن تعاملات اجتماعی مثبت و برخورداری فرد از اعتماد اجتماعی، حمایت اجتماعی و شبکه روابط بالا برای داشتن زندگی اجتماعی بهتر، اولین و مهم‌ترین مرحله از سلامت اجتماعی می‌باشد که متأسفانه توجّه کافی به آن در محیط شهری نشده است. ازآنجایی‌که سلامت اجتماعي مفهومی است كه در بستر اجتماع و روابط بين افراد در شبکه‌های اجتماعي نمود و ظهور پيدا می‌کند، می‌توان گفت كه محیط اجتماعی و فیزیکی سالم و استاندارد محلات در شکل‌گیری آن می‌توانند نقش اساسي ايفا كنند.
در فضاهای شهری با ساختمانهای چندطبقه، فاصلههای زیاد بین ساختمانها و فعالیتها و افرادی که اغلب با یکدیگر به‌عنوان یک غریبه رفتار میکنند؛ این شرایط، آنها را بیشتر به اعمال جرم هدایت میکند؛ زیرا احتمال کنترل کمتری از سوی ساکنان بر رفتارهای افراد وجود دارد. همهی این موارد باعث بروز شرایط استرسزا در افراد میشود که آن‌هم به‌نوبهی خود سلامت روانی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین فضاهای شهری فقط ساختمانها و ماشینها دیده میشوند، مردم اگر هم باشند بسیار انگشت‌شمارند، زیرا حرکت پیاده تقریباً غیرممکن بوده و شرایط برای حضور در فضاهای عمومی مجاور ساختمانها بسیار نامطلوب است. فضاهای خارجی، بزرگ و غیرانسانی‌اند. باوجود فاصله‌های زیاد در طرح این فضاها، چیزی برای تجربهی خارجی وجود ندارد و فعالیتهای محدودی هم که به چشم میخورند در فضا و زمان پراکنده گشتهاند. در چنین شرایطی بیشتر شهروندان ترجیح میدهند در داخل خانه و جلوی تلویزیون یا در بالکن و یا در هر فضای خصوصی خارجی اینچنینی، باقی بمانند؛ ولی در فضاهای شهری با ساختمانهای کوتاه و به هم چسبیده، با چیدمانی برای عبور و مرور پیاده و فضاهایی خوب برای حضور فرد در خارج از خانه؛ در خیابانها و در کنار سکونتگاهها، ساختمانهای عمومی، محلهای کار و غیره. در اینجا میتوان ساختمانها، مردم در حال رفت‌وآمد و مردمی که در فضاهای خارجی در نزدیک ساختمانها میایستند را دید، زیرا در اینجا فضاهای خارجی احساس راحتی به مردم داده و آنها را دعوت به استفاده میکنند. چنین شهری، شهری سرزنده است. شهری که فضاهای داخلی ساختمانهایش با فضاهای خارجی قابل‌استفاده تکمیل‌شده‌اند و شهری که فضاهای عمومیاش به مردم اجازه میدهند تا از آنها استفاده کنند.
در شهرهاي سنتي ايران مانند شهر یزد نيز به اعتبار وجود ويژگيهاي كالبدي خاص زمانهشان، وجود همبستگي اجتماعي ميان ساكنان، نوعي حس تعلق‌خاطر و امنیت را براي اهالي هر محله به همراه داشته كه خود سرچشمهی ايجاد سرمايه اجتماعي موجود در اين محلهها بوده است. وجود اعتماد، همبستگي و روح تعاون و همكاري در ادارهی امور محله ازجمله نشانگرهاي وجود اين ويژگي هستند. در حقيقت، رشد بطئي كالبد محلهها درگذشته، ضمن حفظ ارزش‌هاي محيط اجتماعي خود، پاسخگوي نيازهاي ساكنان خود نيز بودند. مثل نیاز ارتباط برقرار کردن که آن توسط وجود امکانات ارتباطی، اعم از مسجد، حسینیه، سالنهای ورزشی و غیره میباشد. با گذر زمان، ايجاد گسست در سازمان فضايي محلهها و به‌تبع آن از ميان رفتن اعتبار و هويت كالبدي، درنهایت از بين رفتن سازمان اجتماعي موجود در محلههاي شهري را به دنبال داشته است. به دنبال اين مسئله، كاهش كمي و كيفي تعاملات اجتماعي اتفاق افتاد و اين در حالي است كه در مباحث نظري، ميزان و نحوه تعاملات اجتماعي ميان ساكنان، وجود يا عدم وجود سرمايه اجتماعي را رقم می‌زند. نبود فضاهاي جمعي متناسب با نياز امروز ساكنان، كاهش تعاملات اجتماعي و ارتباطات چهره به چهره را در ميان آنها به دنبال داشت تا آنجا كه ساكنان را نسبت به يكديگر بيگانه ساخت. اين در شرايطي است كه تجربه نشان ميدهد كه بهبود كيفيت محيط فیزیکی و اجتماعی و فضاي پیاده‌راه‌های محله، به‌گونه‌ای كه شرايط را براي افزايش تعاملات اجتماعي در آن فراهم آورد، ميتواند رنگ تعلق، حس هويت، حس اعتماد و درنتیجهی آن همبستگي اجتماعي را در ميان ساكنان تقويت كنند كه همگي از مؤلفههاي مؤثر در شکل‌گیری سلامت اجتماعي به شمار می‌روند.
در این تحقیق، پژوهنده برآن است تا به بررسی و مقایسه دو محله با بافت متفاوت از یکدیگر یعنی محلهی لبخندق با بافت سنتی و محلهی مهرآوران با بافت جدید در شهر یزد بپردازد و میزان سلامت اجتماعی ساکنین این دو بافت را مقایسه نماید. بنابراین به بررسی ساختار محیط اجتماعی و فیزیکی امروز شهر یزد و رابطهی میان این دو محیط و اینکه آیا این عوامل میتوانند بر روی سلامت اجتماعی افراد در دو محیط فیزیکی متفاوت تأثیر بگذارند، پرداخته میشود. ارائه راهکار برای تقویت نقاط مثبت و رفع موانع موجود و بالا بردن سطح سلامت اجتماعی محلات ازجمله نیازهای زندگی در شهر است.
ضرورت و اهمیت تحقیق
زمانی یک شهر را شهر سالم مینامند که دارای شهروندانی سالم باشد. سلامت شهروندان فقط به بُعد جسمانی و روانی آنها خلاصه نمیشود، بلکه طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی در سال 1948 میلادی سلامت، حالت رفاه کامل جسمانی، روانی و اجتماعی است، نه صرفاً فقدان بیماری؛ بنابراین بُعد اجتماعی سلامت دارای اهمیتی خاص میباشد که باید موردتوجه سیاستگذاران حوزه شهری قرار بگیرد. طبق گفتهی اندیشمندان حوزه‌ی روان‌شناسی و جامعهشناسی مانند کییز، لارسون، جیکوب و غیره، سلامت اجتماعی به روابط بین فرد با دیگران و جامعه ارتباط دارد و کسی که دارای کیفیت بالایی از روابط با دیگران شامل دوستان، همسایگان، آشنایان و … باشد، فردی سالم ازنظر اجتماعی است.
اگر محیط شهری را به دو بُعد فیزیکی و اجتماعی تقسیم کنیم، هر دو دارای اهمیتی خاص برای سلامت اجتماعی شهروندان هستند. ناسالم بودن هر دو محیط منجر به پایین آمدن کیفیت سلامت اجتماعی شهروندان خواهد شد. ازیک‌طرف وجود خیابانها و کوچههایی که صرفاً برای عبور و مرور خودروها طراحی‌شده است و اگر هم پیادهرویی وجود داشته باشد، جایگاهی برای گذار موتورسیکلتها و سد معبرهای مغازهها میباشد و پیادهروها دیگر جایگاهی برای مردمی که خواستار پیادهروی در شهر هستند، نیست. از طرف دیگر از بعد اجتماعی آن نگاه کنیم، کم شدن رفتوآمد مردم در کوچه و خیابان و پایین آمدن حضور فیزیکی آنها در فضای شهری باعث مشکلاتی جبرانناپذیر در شهر میشود؛ که یکی از آنها فرصت دادن به کسانی که درصدد به وجود آوردن ناامنی در شهر هستند، میشود و خود باعث احساس ناامنی در مردم میشود و سلسه‌وار تلفاتی دیگر ازجمله کم شدن علاقه یا دلبستگی آنها به محیطی که زندگی میکنند یا محیط شهری میشود.
طبيعي است که سلامت محيط منحصر به دوري از آلودگی‌های محيطي نيست بلکه بسياري از مقولات ديگر چون زيبايي، تناسبات فضايي، تعادل بين محيط طبيعي و محيط مصنوع، احساس هويت، فقدان فشارهاي رواني، آرامش و آسايش، عدم تفاخر و خودنمایی و وجود امنيت در شکل‌گیری محيط و درواقع در تعادل آن نقشي اساسي ايفا می‌نمایند. به‌این‌ترتیب است که می‌توان گفت هرگونه عدم تعادل محيطي بر ذهن و رفتار و درنتیجه بر آداب و سنن و فرهنگ و روابط اجتماعي و حتي جهان‌بینی انسان تأثير خواهد داشت.
از دیگر امکاناتی که میتواند باعث رونق گرفتن شهر و سرزندگی آن شود، مکانهای مذهبی اعم از مساجد، حسینیهها، تکایا و … میباشد. این قبیل امکانات را بیشتر میتوان در محلات قدیمی یا سنتی شهر مشاهده کرد که این دلیلی برای زندهتر بودن این محلات نسبت به دیگر محلات به‌خصوص محلات جدید شکل گرفته‌شده‌ی شهر است.
اشخاصی که از سلامت اجتماعی برخوردارند، با موفقيت بيشتری می‌توانند با چالش‌های ناشی از ایفای نقش‌های اصلی اجتماعی کنار بيایند. آنان می‌توانند مشارکت بيشتری در فعالیت‌های جمعی داشته باشند. باید انتظار داشت تطابق آنان با هنجارهای اجتماعی بيشتر باشد، شرایطی که می‌تواند نقش مهمی در پيشگيری از انحراف که ابعادی فراتر از قلمروی رفتارهای فردی دارد، داشته باشد (محمد نبى، 1387).
سؤالات تحقیق
آیا بین سلامت اجتماعی ساکنین محلات جدید و قدیم یزد تفاوت معنی‌داری وجود دارد؟
آیا بین میزان دلبستگی فرد به محلهی سکونت خود و سلامت اجتماعی وی رابطه وجود دارد؟
آیا بین میزان امنیت اجتماعی محل سکونت و سلامت اجتماعی فرد رابطه وجود دارد؟
آیا بین میزان قابلیت پیادهمداری محیط محله و سلامت اجتماعی افراد رابطه وجود دارد؟
آیا امکانات ارتباطی محل مورد زندگی (امکان ارتباط با همسایگان با مساجد و تکایا و …) بر سلامت اجتماعی آنها اثر میگذارد؟
هدف کلی تحقیق
بررسی تأثیر عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی محلّه با بافت سنتی و جدید بر روی سلامت اجتماعی ساکنین.
اهداف جزئی
شناسایی میزان سلامت اجتماعی ساکنین محلات با بافت سنتی و جدید و تفاوت آنها.
شناسایی رابطهی میان دو متغیر سلامت اجتماعی و امنیت اجتماعی.
شناسایی رابطهی میان دو متغیر سلامت اجتماعی و دلبستگی مکانی.
شناسایی تأثیر میزان قابلیت پیادهمداری محله بر سلامت اجتماعی ساکنین.
شناسایی تأثیر امکانات ارتباطی محله بر سلامت اجتماعی ساکنین.
فصل دوم
پیشینهی تحقیق و چارچوب نظری

مقدمه
در این فصل از تحقیق، ابتدا با بیان پیشینهی تحقیق به ذکر کلیات و نقد و بررسی تحقیقات مجلات معتبر داخلی و خارجی مرتبط با متغیرهای وابسته و مستقل تحقیق حاضر، پرداخته شده است. سپس به بیان نظریههای مرتبط با متغیرهای سلامت اجتماعی، امنیت اجتماعی، دلبستگی مکانی، قابلیت پیاده‌مداری و امکانات ارتباطی و روابط بین متغیرها و در انتها به خلاصهسازی آنها در جدول و ارائه‌ی مدل نظری و بیان فرضیات تحقیق پرداخته شده است.
پیشینهی تحقیق
هر پژوهش علمي تا حدود زيادي در تداوم پژوهش‌های قبل از خود به انجام می‌رسد و اين امر به خاطر ويژگي انباشت علمي است. بررسي سابقه موضوع و تحقيقات پيشين، افق‌های نوين را به روي محقق می‌گشاید. بدين ترتيب غناي كار بالا می‌رود و از دوباره‌کاری پرهيز می‌شود.
تحقیقات داخلی
سرائی و همکاران (1392) پژوهشی تحت عنوان «مقايسه تطبيقي كيفيت زندگي در بافتهای قديم و جديد شهر يزد (مورد مطالعه محلهی شش بادگیری و شهرک دانشگاه)» انجام دادهاند. هدف این تحقیق آن است که با روش پيمايشي پس از تعريف مفهوم و نظریه‌های مرتبط با كيفيت زندگي اعم از مک کال4 و بروان، دو محلّهی شش بادگيري (از محلّات تاريخي) و محلّه شهرك دانشگاه (از محلّات جديد و برنامه‌ریزی‌شده( شهر يزد را از بعد ذهني كيفيت زندگي بسنجد. جامعه آماري پژوهش 4020 نفر در محلّه شش بادگيري و 14555 در محلّه شهرك دانشگاه می‌باشد؛ كه با استفاده از فرمول كوكران دو نمونه به ترتيب 300 و 330 تايي از هر محلّه انتخاب شد. با توجه به نتايج به‌دست‌آمده در اين پژوهش می‌توان دريافت كه محلّات قديم شهري علی‌رغم برخورداري از اكولوژي بومي-ارگانيك، كيفيت زندگي پايينتري نسبت به مناطق برنامه‌ریزی‌شده دارد.
قدمی (1390) پژوهشی تحت عنوان «بررسی کیفیت زندگی در شهرهای کوچک با تأکید بر بعد سلامت فردی و اجتماعی» انجام داده است. هدف از این پژوهش بررسی کیفیت زندگی شهر نور به‌عنوان شهری کوچک، با تأکید بر بعد سلامت فردی و اجتماعی است. فرضیهی این تحقیق این است که به نظر میرسد شهر موردمطالعه به لحاظ شاخصهای سلامت فردی و اجتماعی در وضعیت نامطلوبی قرار دارد. محقق در تحقیق از نظریههای کامینز5 و یونگ6 استفاده کرده است. روش تحقیق از نوع پیمایشی است و حجم نمونه بالغ‌بر 320 خانوار جمعآوری شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد که در شهر موردمطالعه مؤلفههای کیفیت محیط‌زیست، کیفیت محیط کارکردی در وضعیت پایینتر از سطح متوسط و کیفیت اجتماع در وضعیت متوسط قرار دارد.
میرزایی (1391) پژوهشی تحت عنوان «مسجد، خانواده، سلامت اجتماعی» انجام داده است. در این تحقیق تلاش گردیده است نقش مسجد در خانواده و سلامت اجتماعی بررسی شود و درنتیجه ضمن تأکید بر اهمیت و ضرورت مسجد و خانواده و نقش مسجد به‌عنوان جایگاه عبادت مسلمانان بر جایگاه مسجد به‌عنوان کانون فرهنگی-اجتماعی تأکید شود. این پژوهش با روش کیفی انجام شده است و شیوه جمع‌آوری اطلاعات و داده‌های آن از نوع اسنادی بوده است. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که مسجد به‌عنوان مهم‌ترین کانون اجتماع مسلمانان، علاوه بر کارکردهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، تبلیغی و… موجب تحکیم روابط و مناسبات درون خانوادگی و درنتیجه ارتقای سلامت اجتماعی می‌گردد.
موسوی (1389) پژوهشی با عنوان «بررسي نقش علاقهی اجتماعي و هويت موفق بر سلامت شهري» انجام داده است. هدف از این تحقیق مرور منابع معتبر داخلی و خارجی در مورد نقش همکاری و مشارکت و هویت موفق در افراد جامعه بر روی سلامت شهری است. در این تحقیق از نظریههای اریکسون، مارسیا، آدلر (1958)، دوویچ و فیشمن (1962) استفاده شده است. طبق بررسيهاي به‌عمل‌آمده، با گسترش علاقه اجتماعي و هويت موفق، درواقع حس تعهد و مسئوليت، صميميت و نزديكي، محبت و دلسوزي و مشاركت و همكاري افزايش مييابد و فرد ياد می‌گیرید كه خود را از جامعه جدا نكند، درنتیجه سلامت شهري و سلامت روان يك جامعه می‌تواند تأمين شود. همچنين براي افزايش سلامت شهري، لازم است برنامه‌های آموزشي، فرهنگي براي خانواده‌ها و افراد يك جامعه به‌منظور گسترش علاقهی اجتماعي و هويت موفق در نظر گرفته شود.
سام آرام (1388) پژوهشی تحت عنوان «بررسی رابطهی سلامت اجتماعی و امنیت اجتماعی با تأکید بر رهیافت پلیس جامعه‌محور» انجام داده است. محقق از نظریههای کییز، دورکهیم، مانزو، لایکوک استفاده کرده است. در این تحقیق از روش توصیفی-اسنادی استفاده‌شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که رابطه مستقیمی بین افزایش ناامنی اجتماعی و کاهش میزان سلامت اجتماعی در جامعه وجود دارد. همچنین شاخص مشارکت اجتماعی یکی از ابعاد سلامت اجتماعی است که از مهم‌ترین عوامل تحقق هدف پلیس جامعهمحور یعنی توانمندسازی اجتماع به‌منظور کمک به رفع و حل مشکلات افزایش جرم و بینظمی در اجتماع است. امکان تحقق اهداف پلیس جامعهمحور در جامعهای با افرادی با سلامت اجتماعی بالا به دلیل سهولت مشارکت اجتماعی و افزایش اعتماد اجتماعی، بیشتر است.
خواجهشاهکوکی و همکاران (1392) پژوهشی تحت عنوان «ارزیابی و سنجش کیفیت زندگی و تأثیر آن بر مشارکت شهروندان در امور شهری مورد شناسی: شهر مینودشت» انجام دادهاند. در اين پژوهش ابتدا كيفيت زندگي (ابعاد ذهني) و همچنين كيفيت محيط شهري (ابعاد عيني) مورد ارزيابي و سنجش قرارگرفته و سپس رابطهی كيفيت محيط و زندگي با ميزان مشاركت شهروندان در امور شهري مورد بررسي قرار گرفته است. در این تحقیق از نظریههای لینچ، لیو، داس استفاده شده است. روش تحقیق به‌صورت پیمایشی و با حجم نمونهی 250 نفر و با ابزار پرسشنامه صورت گرفته است. نتايج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد كه ابعاد سلامت اجتماعي و رواني بالاتر از حد متوسط و ابعاد سلامت محيطي و جسماني و همچنين كيفيت محيط شهري پایین‌تر از حد متوسط قرار دارند. همچنين نتايج آزمون آماري تحليل واريانس نشان داد كه افزايش كيفيت محيط و زندگي در شهر می‌تواند به افزايش مشاركت شهروندان در امور شهري منجر شود و بين اين دو رابطهی مستقيم و معناداري وجود دارد.
رحیم رهنما و رضوی (1391) پژوهشی تحت عنوان «بررسی تأثیر حس تعلق مکانی بر سرمایه اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهد» انجام داده است. در این تحقیق از نظریههای رلف، لینچ، جیکوبز و گهل استفاده شده است. حس تعلق مکانی بر مشارکت و سرمایه اجتماعی تأثیر می‌گذارد که تحلیل این فرآیند هدف این مقاله است و هدف دیگر معرفی کاربرد مدلهای ساختاری (به علت چندبُعدی بودن ابعاد بررسی و وجود متغیرهای مکنون) در حوزه مطالعات شهری است. در این تحقیق نمونهای 500 نفری انتخاب‌شده و هر یک از متغیرهای سهگانه تحقیق که عبارت‌اند از حس تعلق مکانی، مشارکت و سرمایه اجتماعی، با استفاده از روش تحلیل عاملی اکتشافی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج این مقاله نشان میدهد، مدل تأثیرگذاری حس تعلق مکانی در افزایش سرمایههای اجتماعی از طریق متغیر واسطهای مشارکت بهتر از بقيه اين روابط را تبيين ميكند، به‌عبارت‌دیگر در یک رابطهی علی غیرمستقیم تقویت حس تعلق مکانی باعث افزایش مشارکت و افزایش سرمایه اجتماعی میگردد.
راست بین و همکاران (1391) پژوهشی تحت عنوان «رابطه همبستگی بین کیفیتهای محیطی و تداوم حیات شهری در عرصههای عمومی (نمونه موردی: جلفای اصفهان)» انجام داده است. سؤال تحقیق این است که فضای شهری باید واجد چه کیفیتها و ویژگیهایی باشد تا بستر حفظ و ارتقای سرمایههای اجتماعی را فراهم سازد و تداوم حیات شهری را منجر شود؟ محقق از نظریه‌ها گهل، اپلیارد، کالن، آلتمن و غیرو استفاده کرده است. نتایج پژوهش مبنی بر وجود رابطه مستقیم بین سطح شاخص سرمایه اجتماعی و برآیند زیر سنجه‌های کیفیتهای محیطی در محلّه جلفای اصفهان به‌عنوان نمونه مطالعاتی است.
رفیعی و همکاران (1390) پژوهشی تحت عنوان «رابطهی سرمايه اجتماعي با سلامت اجتماعي در ايران» انجام داده است. محقق از نظریه‌ها دورکهیم، اسکار لوئیس، ویلسون و هرنستین استفاده کرده است. در این تحقیق بین سرمایه اجتماعي و متغيرهاي فقر، رشد طبيعي جمعيت، خشونت، ميزان باسوادي، ميزان بيكاري و پوشش بيمه به‌عنوان بيانگرهاي سلامت اجتماعي رابطه آماري معني‌داري به‌دست‌آمده است. همچنين جهت رابطه در مورد متغيرهاي فقر، رشد جمعيت و ميزان بيكاري مثبت است. درنتیجه میتوان اذعان داشت 0.30 تغییرات سلامت اجتماعی با تغییرات سرمایه اجتماعی قابل توضیح است.
تحقیقات خارجی
رولرو و پیکولی7 (2010) تحقیقی تحت عنوان «آیا دلبستگی مکانی بر روی سلامت اجتماعی تأثیر دارد؟» انجام دادهاند. در این تحقیق از نظریه‌ها کییز، لو و آلتمن، فیرید استفاده شده است. تحقیق با روش پیمایشی و با حجم نمونهی 443 دانشجوی مقطع کارشناس سال اول میباشد. هدف اصلی این تحقیق، بررسی تأثیر دلبستگی مکان –در رابطه با دو محدودهی مکانی مختلف (محله و شهرستان)- بر پنج مؤلفه از سلامت اجتماعی است. نتایج نشان داد که دلبستگی مکانی بر روی سلامت اجتماعی تأثیر میگذارد؛ اما تفاوت قابل‌توجهی در دو محدودهی مکانی و تفاوت ابعاد سلامت اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت.
کییز (1998) تحقیقی تحت عنوان «سلامت اجتماعی» انجام داده است. طرح پنج بُعد سلامت اجتماعی شامل انسجام اجتماعی، مشارکت اجتماعی، پذیرش اجتماعی، شکوفایی اجتماعی و همبستگی اجتماعی به‌صورت فرضیات علمی پذیرفته شده است. محقق از نظریه‌ها دورکهیم، مارکس، سیمن8، ریف9 استفاده کرده است. تحلیل عاملی در دو مطالعه، مدل نظری سلامت اجتماعی را به اثبات رساند. مقیاسهای جدید به‌صورت همگرایی با متغیر آنومی، محدودیتهای اجتماعی درک شده، مشارکت اجتماعی و کیفیت محله همبستگی دارد. همچنین این مقیاسها به‌صورت مشخص با سنجش احساس ملالت و کسالت، سلامت جهانی، سلامت جسمی و خوشبینی رابطه دارد. تجزیه‌وتحلیل چند متغیره در هر دو مطالعه این ادعا را به اثبات رسانید که سلامت اجتماعی یک دستاوردی است که توسط پیشرفت تحصیلی و سن کمک میشود.
در پژوهشی با عنوان بررسی رابطه بین سلامت اجتماعی و متغیرهای جمعیتشناختی در سال 2004 بر روی نمونه وسیعی از جمعیت آمریکا، کییز و شاپیرو10 نشان دادند که وضعیت شغلی برای سلامت اجتماعی زنان مهمتر از مردان است و زنانی که وضعیت شغلی پایینتری داشتند سلامت اجتماعی کمتری نسبت به مردانی با همان جایگاه شغلی گزارش دادند. به‌طورکلی، همین‌طور که جایگاه شغلی افزایش مییابد، زنان نسبت به مردان، به‌طور فزایندهای سطوح بالاتری از پذیرش، مشارکت و انسجام اجتماعی را گزارش میکنند. در بررسی ابعاد سلامت اجتماعی، انسجام اجتماعی پایینترین مقدار را در بین جوانترها، افرادی که تجربه ازدواج نافرجام داشتند و افراد مجرد با جایگاه پایین شغلی داشت. بیشترین میزان مشارکت اجتماعی در زنان مجرد با جایگاه شغلی بالا و کمترین میزان در مردان مسن با جایگاه اجتماعی پایین گزارش شد. شکوفایی اجتماعی بیشترین میزان را در بزرگ‌سالان 54-45 سال و افراد دارای جایگاه شغلی بالا و کمترین میزان در جوانترها و افراد با جایگاه اجتماعی پایین به خود اختصاص داد. بیشترین میزان انطباق اجتماعی در مردان متأهل و دارای جایگاه اجتماعی بالا و کمترین میزان آن در زنان متأهل و مسن با وضعیت شغل پایین مشاهده شد. سرانجام پذیرش اجتماعی در زنان مسن با پایگاه شغلی بالا بیشترین میزان و در مردان جوان با پایگاه اجتماعی پایین کمترین میزان را به خود اختصاص داد (2004، کییز و شاپیرو).
جیسوس11 و همکاران (2010) پژوهشی تحت عنوان «ارتباط بین احساس محیط اجتماعی و امنیت محله: پیامدهای سلامت» انجام داده است. محقق از نظریه‌ها مانزو12، کوهن13، یونگ14 استفاده کرده است. در این مطالعه ارتباط بین شبکههای اجتماعی، حمایت اجتماعی، همبستگی اجتماعی و احساس امنیت محله در میان‌ یک نمونه ازلحاظ قومی متنوع از 1352 ساکنان که زندگی میکنند در 12 سایت‌های خانه‌های عمومی کم‌درآمد در بوستون، ماساچوست بررسی قرار گرفت. برای مردان و زنان، انسجام اجتماعی با احساس امنیت مرتبط بود. برای مردان، یک شبکه اجتماعی کوچک‌تر با احساسات بیشتری از امنیت همراه بود. حمایت اجتماعی یک پیش‌بینی معنی‌دار احساس امنیت نبود.
جدول متنخوانی خلاصه تحقیقات داخلی و خارجی انجام‌شده
عنوان تحقیقمحققانسال انجامروشمهم‌ترین یافتهمقايسه تطبيقي كيفيت زندگي در بافتهاي قديم و جديد شهر يزد سرائی و همکاران1392پیمایشیمحلّات قديم شهري علی‌رغم برخورداري از اكولوژي بومي-ارگانيك، كيفيت زندگي پايينتري نسبت به مناطق برنامه‌ریزی‌شده دارد.بررسی کیفیت زندگی در شهرهای کوچک با تأکید بر بعد سلامت فردی و اجتماعیقدمی1390پیمایشیدر شهر موردمطالعه مؤلفههای کیفیت محیط‌زیست، کیفیت محیط کارکردی در وضعیت پایینتر از سطح متوسط و کیفیت اجتماع در وضعیت متوسط قرار دارد.مسجد، خانواده، سلامت اجتماعیمیرزایی1391کیفیمسجد به‌عنوان مهم‌ترین کانون اجتماع مسلمانان، علاوه بر کارکردهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، تبلیغی و… موجب تحکیم روابط و مناسبات درون خانوادگی و درنتیجه ارتقای سلامت اجتماعی می‌گردد.بررسي نقش علاقهی اجتماعي و هويت موفق بر سلامت شهريموسوی1389توصیفی-اسنادیبا گسترش علاقه اجتماعي و هويت موفق، درواقع حس تعهد و مسئوليت، صميميت و نزديكي، محبت و دلسوزي و مشاركت و همكاري افزايش مييابد و فرد ياد می‌گیرید كه خود را از جامعه جدا نكند، درنتیجه سلامت شهري و سلامت روان يك جامعه می‌تواند تأمين شود.بررسی رابطه سلامت اجتماعی و امنیت اجتماعی با تأکید بر رهیافت پلیس جامعه‌محورسام آرام1388توصیفی-اسنادیرابطه مستقیمی بین افزایش ناامنی اجتماعی و کاهش میزان سلامت اجتماعی در جامعه وجود دارد.ارزیابی و سنجش کیفیت زندگی و تأثیر آن بر مشارکت شهروندان در امور شهری مورد شناسی: شهر مینودشتخواجهشاهکوکی و همکاران1392پیمایشیافزايش كيفيت محيط و زندگي در شهر می‌تواند به افزايش مشاركت شهروندان در امور شهري منجر شود و بين اين دو رابطهی مستقيم و معناداري وجود دارد.بررسی تأثیر حس تعلق مکانی بر سرمایه اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهدرحیم رهنما و رضوی1391پیمایشیدر یک رابطهی علی غیرمستقیم تقویت حس تعلق مکانی باعث افزایش مشارکت و افزایش سرمایه اجتماعی میگردد.رابطه همبستگی بین کیفیتهای محیطی و تداوم حیات شهری در عرصههای عمومی (نمونه موردی: جلفای اصفهان)راست بین و همکاران1391پیمایشیرابطه مستقیم بین سطح شاخص سرمایه اجتماعی و برآیند زیر سنجه‌های کیفیتهای محیطی در محلّه جلفای اصفهانرابطهی سرمايه اجتماعي با سلامت اجتماعي در ايرانرفیعی و همکاران1390پیمایشیبین سرمایه اجتماعی و متغیرهای فقر، رشد طبیعی جمعیت، خشونت، میزان باسوادی، میزان بیکاری و پوشش بیمه به‌عنوان بیانگرهای سلامت اجتماعی رابطهی آماری معنیداری وجود دارد.آیا دلبستگی مکانی بر روی سلامت اجتماعی تأثیر دارد؟رولرو و پیکولی2010پیمایشیدلبستگی مکانی بر روی سلامت اجتماعی تأثیر میگذاردسلامت اجتماعیکییز1998پیمایشیابعاد سلامت اجتماعی به‌صورت همگرایی با متغیر آنومی، محدودیتهای اجتماعی درک شده، مشارکت اجتماعی و کیفیت محله همبستگی دارد.بررسی رابطه بین سلامت اجتماعی و متغیرهای جمعیتشناختیکییز و شاپیرو2004پیمایشیتأثیر متغیرهای جمعیتشناختی بر سلامت اجتماعیارتباط بین احساس محیط اجتماعی و امنیت محله: پیامدهای سلامتجیسوس و همکاران2010پیمایشیبرای مردان و زنان، انسجام اجتماعی بااحساس امنیت مرتبط بود. برای مردان، یک شبکه اجتماعی کوچک‌تر با احساسات بیشتری از امنیت همراه بود.
در تحقیقات آورده شده در پیشینه از متغیرهای کیفیت زندگی در شهر، مسجد و خانواده، علاقهی اجتماعی و هویت موفق، امنیت اجتماعی، حس تعلق مکانی، دلبستگی مکانی، عوامل فیزیکی و اجتماعی، کیفیتهای محیطی، سرمایه اجتماعی، سلامت اجتماعی و مشارکت اجتماعی در شهر استفاده شده است.
آنچه این تحقیق را از تحقیقات پیشین متمایز میکند این است که در این تحقیق از متغیر سلامت اجتماعی در سطح تحلیل فردی که کییز، لارسون و شاپیرو از آن به عنوان میزان و کیفیت رابطه و توانايي فرد در تعامل مؤثر با ديگران تعریف کردهاند، در حوزهی شهری مورد سنجش قرار گرفته شده است و همچنین عوامل محیط فیزیکی و اجتماعی شهری ‌که میتواند دو عامل مهم تأثیرگذار بر سلامت اجتماعی شهروندان باشد مورد شناسایی و تبیین قرار گرفته شده است. نکتهی بعدی توجه به محلات و بافت و شرایط اجتماعی جدید و قدیم آن و مقایسهی دو محله از محلات جدید و قدیم شهر یزد است. همچنین تحقیقات گذشته بر روی سلامت جسمی و روانی شهروندان تأکید داشتند درصورتی‌که در این تحقیق به بُعد اجتماعی سلامت در سطح فردی توجه داشته و از نظریهپردازان مطرح در این حوزه اعم از کوری کییز و لارسن استفاده شده است. در مجموع این تحقیق یک نوع جامعنگری را در حوزهی مورد مطالعهی خود دارد و سعی شده تا به ابعاد مختلف و گوناگون و با توجه به متغیرهای تأثیرگذار که در تحقیقات پیشین، تنها به یک مورد آن اشاره داشتند، توجه کند و این خود باعث برتر بودن این تحقیق نسبت به تحقیقات پیشین درحوزهی خود میباشد.
مبانی نظری
مقدمه
در این بخش به بیان نظریات از صاحب‌نظران حوزهی سلامت و شهری پرداخته میشود. نظریات دسته‌بندی‌شده از صاحب‌نظرانی چون لارسون، کییز، دورکیم، جیکوبز، گهل، مازلو، لو و آلتمن، بوزان، سنت و غیره آورده شده که در انتها فرضیات تحقیق از آنها استخراج میشود.
سلامت اجتماعی
ازآنجایی‌که سلامت جسمی و سلامت روانی به وضعیت عملکرد فرد ارتباط مستقیم پیدا میکند، سلامت اجتماعی با روابط بین فرد با دیگران و جامعه ارتباط دارد. دراین‌ارتباط مفاهیمی چون حمایت اجتماعی، اعتماد اجتماعی یا مفهوم مطرحتر امروزی سرمایه اجتماعی برای سلامت اجتماعی طرح میشوند.
لارسن و کييز سلامت اجتماعي را استنباط فرد از کيفيّت روابطش با افراد ديگر، نزديکان و گروه‌هاي اجتماعي که وي عضوي از آن‌هاست، تعريف مي‌کنند و معتقدند که مقياس سلامت اجتماعي بخشي از سلامت و پاسخ‌هاي دروني فرد (احساس، تفکّر و رفتار) را مي‌سنجد که نشانگر رضايت يا فقدان رضايت فرد از زندگي و محيط اجتماعي‌اش است که منجر به بهوجود آمدن شادی یا عدم آن میشود (لارسون، 1996: 183). ریشه سلامت اجتماعی در «محیط‌زیست مادی مثبت» یعنی متوجه بر موضوعهای اقتصادی و اقامتی و «محیط‌زیست انسانی مثبت» است که شبکه اجتماعی فرد را در نظر میگیرد (نیازی، 1390: 102). لایکوک15 سلامت اجتماعی را به‌صورت شرایط و رفاه افراد در شبکه روابط اجتماعی شامل خانواده، اجتماع و ملت تعریف میکند. برکمن16 نیز معتقد است که تأثیر شبکه اجتماعی بر سلامت فرد عبارت است از پرورش روحیهی مشارکت و درگیری اجتماعی فرد در فرایندهای اجتماعی، سپری کردن اوقات فراغت خود با دوستان، مشارکت در نقشهای اجتماعی و شغلی، گرایش



قیمت: تومان

دیدگاهتان را بنویسید