c (3652)

دانشکده علوم انساني و اجتماعي

پاياننامه دوره كارشناسي ارشد در رشته علوم اجتماعي(گرايش مطالعات جوانان)
موضوع:
رسانه مدرن و برساخت هویت: کانالهای ماهوارهای کردی و هویت قومی کردهای ایران
استاد راهنما:
دكتر احمد رضایی
استاد مشاور:
دكتر نادر رازقی
دانشجو:
نریمان محمدی
تیر ماه 1391

دانشکده علوم انساني و اجتماعي

پاياننامه دوره كارشناسي ارشد در رشته علوم اجتماعي(گرايش مطالعات جوانان)
موضوع:
رسانه مدرن و برساخت هویت: کانالهای ماهوارهای کردی و هویت قومی کردهای ایران
استاد راهنما:
دكتر احمد رضایی
استاد مشاور:
دكتر نادر رازقی
اساتيد داور:
دکتر علی کریمی و دکتر محمد اسماعیل ریاحی
دانشجو:
نریمان محمدی
تیر ماه 1391
چکیده:
جامعه نوین را می‌توان جامعه‌ای دانست که منطق رسانه بر آن حاکم است. در هزاره سوم، رسانه به تمام بخش‌های زندگی بشری نفوذ کرده است و به یکی از ابزارهای اصلی برساخت هویت تبدیل شده است. در پژوهش حاضر به بررسی رسانه مدرن کردی (کانالهای ماهوارهای کردی) و رابطه آن با هویت یابی قومی کردهای ایران پرداخته می‌شود. برای نیل به این هدف از روش شناسی ترکیبی استفاده شده است. در بخش کمی از ابزار پرسشنامه و در بخش کیفی از تکنیک نشانه شناسی استفاده شده است که از ترکیب آن‌ها به تفسیر یافته‌ها رسیده‌ایم.
یافته‌های پژوهش نشانگر این مسئله می‌باشد که رابطه بین میزان و مدت استفاده از کانالهای ماهواره‌ای کردی و هویت قومی کردهای ایران در تمام ابعاد آن معنادار و مثبت می‌باشد. همچنین، رابطه بین میزان احساس در حاشیه بودگی و هویت قومی کردهای ایران، مستقیم و مثبت می‌باشد. کانالهای ماهوارهای کردی، رسانه هایی ایدئولوژیک هستند و بازنمایی هویت قومی کردها در این کانالهای ماهوارهای در هماهنگ با منافع حزبی و ایدئولوژیک شان می باشد. به هر حال، سطح بالای مخاطبان این کانالهای ماهوارهای در رشد هویت قومی کردها در ایران تاثیرگذار بوده است.
واژگان کلیدی: هویت قومی، برساخت هویت، کانالهای ماهواره‌ای کردی، روش تحقیق ترکیبی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: کلیات تحقیق
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………1
1 – 1 – بیان مسئله……………………………………………………………………………………………………………………………………….2
مدرنیته؛ از پیشرفت علمی تا ابهام نمایشی …………………………………………………………………………………………………2
رسانه‌های ارتباطی؛ از سرگردانی در برزخ مدرنیته ……………………………………………………………………………………..5
تلویزیون؛ به سیاره تصاویر خوش آمدید! ……………………………………………………………………………………………………..6
هویت؛ از جستجوی امر گمشده به سوی سیالیت ……………………………………………………………………………………….7
هویت قومی؛ از یکسان سازی قومی به سوی ………………………………………………………………………………………………8
کانال‌های ماهواره‌ای کردی؛ از باتلاق حاشیه بودگی …………………………………………………………………………………..9
مسئله نهایی؛ به سوی طرح سوال پژوهش ……………………………………………………………………………………………..10
1 – 2 – اهمیت و ضرورت موضوع …………………………………………………………………………………………………………..11
1 – 3 – اهداف پژوهش………………………………………………………………………………………………………………………………11
1 – 4 – سوالات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………….11
1 – 5 – حدود پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………………12
فصل دوم: روایت های مسئله
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………14
2 – 1 – روایت‌های ایرانی از مسئله …………………………………………………………………………………………………………14
2 – 1 – 1 – روایت اول: رسانه مدرن، هویت قومی را تقویت می‌کند ………………………………………………….14
2 – 1 – 2 – روایت دوم: رسانه مدرن، هویت قومی را تضعیف می‌کند ………………………………………………..15
2 – 2 – روایت‌های غیر ایرانی از مسئله………………………………………………………………………………………………….16
2 – 2 – 1 – روایت اول: رسانه مدرن، هویت قومی را تقویت می‌کند ………………………………………………….16
2 – 2 – 2 – روایت دوم: رسانه مدرن، هویت‌های دیاسپوریک را شکل می‌دهد ………………………………….18
2 – 2 – 3 – روایت سوم: رسانه مدرن، هویت‌های پنهان همزیست طلب ایجاد می‌کند ……………………..19
2 – 3 – جمع بندی: به سوی چرایی پژوهش ……………………………………………………………………………………….20
فصل سوم: ادبیات و چارچوب نظری
مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………23
3 – 1 – واکاوی ادبیات نظری ……………………………………………………………………………………………………………………23
3 – 1 – 1 – رسانه مدرن: از سلطه ذهنی تا رهایی بخشی پست مدرنیستی……………………………….23
3 – 1 – 1 – 1 – تأثیرات رسانه؛ از مرگ مخاطب تا انگاشت طرح وارهای ………………………………………24
مدل تأثیرات مستقیم …………………………………………………………………………………………………………………….24
مدل اثرات مشروط …………………………………………………………………………………………………………………………24
مدل اثرات انباشتی …………………………………………………………………………………………………………………………24
مدل شناختی- تراکنشی ………………………………………………………………………………………………………………..25
3 – 1 – 1 – 2 – نظریه انتقادی؛ سوگواران مرگ سوژه در جهان رسانه‌ای …………………………………….25
تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر: منفی گرایان یوتوپیایی ………………………………………………………….26
3 – 1 – 1 – 3 – پست مدرنیسم: از سیاره تصاویر بودریار به خردمندانهگیهای محلی واتیمو………27
ژان بودریار: از حادواقعگرایی وانمایی به سوی شبیخون مجازی …………………………………………………28
استوارت هال: رمزگذاری و رمزگشایی از گفتمان تلویزیون ………………………………………………………….29
مارشال مک لوهان: به سوی دهکده جهانی …………………………………………………………………………………30
جیانی واتیمو: از تک خطی مرکز – بنیاد به سوی رهایی بخشی خردمندانهگی محلی ……………….31
3 – 1 – 2- هویت: از جستجوی امر گم‌شده به سیالیت سوژه چندتکه ریزومی …………………..32
3 – 1 – 2 – 1 – سوژه روشنگری: شبح کوگیتوی دکارتی ……………………………………………………………….32
رنه دکارت: من می‌اندیشم، پس هستم …………………………………………………………………………………………32
3- 1 – 2 – 2- سوژه جامعه شناختی: مرگ سوژه خودبنیاد – تولد دیگری مهم………………………………33
آنتونی گیدنز: خویشتن به منزله پروژه بازاندیشی …………………………………………………………………………34
مانوئل کاستلز: از مشروعیت بخشی منطق سلطه به مقاومت هویتی حاشیه‌ها ……………………………34
ریچارد جنکینز: هویت اجتماعی به عنوان فرآیند بودن و شدن …………………………………………………..36
هنری تاجفل: خودآگاهی سوژه از احساس تعلق به گروه ……………………………………………………………..37
هربرت مید: دیگری تعمیم یافته ……………………………………………………………………………………………………38
3 – 1 – 2 – 3 – سوژه پسامدرن: از مرکز زدایی رادیکال از سوژه به تحقق امیال متکثر……………….. 38
استوارت هال: از نقد کوگیتوی دکارتی به سوژه بودگی به حاشیه رانده شده‌ها ………………………….39
ژاک دریدا: از شالوده شکنی معنا به تابعیت زبانی سوژه ……………………………………………………………….40
میشل فوکو: از تبارشناسی سوژه مدرن به نفی اسطوره بزرگ درون بودگی ………………………………..41
ژاک لاکان: نگاهی پسافرویدی؛ «خود» شالوده شکنی شده …………………………………………………………41
اسلاوی ژیژک: از کوگیتوی دکارتی به مرکز زدایی رادیکال از سوبژکتیویته ……………………………….43
ژیل دلوز و فلیکس گاتاری: سوژه سیال، میل‌های متکثر و تفکر ریزومی …………………………………..44
3 – 1 – 3 – ناسیونالیسم: از ریشه‌های قومی به سوی نگاهی پسااستعماری ……………………………….46
3 – 1 – 3 – 1 – پارادایم های ناسیونالیسم: از ازلی گرایی تا نمادگرایی قومی…………………………………46
ازلی گرایی: مدافعان تاریخی بودن قوم و ملت ………………………………………………………………………………46
مدرنیسم: ملت و ناسیونالیسم به مثابه پدیده‌هایی مدرن ……………………………………………………………..47
نمادگرایی قومی: به سوی تعریفی ذهنی از ملت و قوم …………………………………………………………………49
3 – 1 – 3 – 2 – پسااستعمارگرایی: از ملی گرایی ضد استعماری به بازنمایی سوژه در حاشیه …….50
ناسیونالیسم، ملی گرایی و مطالعات پسااستعماری ……………………………………………………………………….50
قومیت و مسئله بازنمایی: از مکتب بیرمنگام به مطالعات پسااستعماری ………………………………………54
3 – 2 – چارچوب نظری: از تجربه تلخ مدرنیته به سیالیت سوژه تکه تکه شده………………………… 56
3 – 2 – 1 – به سوی چارچوب نظری: برساخت هویت در جهان رسانهای ……………………………………….57
3 – 2 – 2 – سخن نهایی: رسانه مدرن و برساخت هویت ………………………………………………………………….63
3 – 2 – 1 – فرضیات پژوهش …………………………………………………………………………………………………………….63
فصل چهارم: روش شناسی
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….65
4 – 1 – جنگ‌های پارادایمی: از اثبات گرایی به پراگماتیسم …………………………………………………………..65
4 – 2 – روش شناسی ترکیبی: به سوی درکی نئوپراگماتیستی از روش ………………………………………..67
4 – 3 – انتخاب روش تحقیق: روش شناسی ترکیبی …………………………………………………………………………68
4 – 3 – 1 – روش تحقیق کمی: به سوی عملیاتی کردن مفاهیم …………………………………………………….69
4 – 3 – 1 – 1 – جامعه آماری ………………………………………………………………………………………………….69
4 – 3 – 1 – 2 – واحد تحلیل ……………………………………………………………………………………………………70
4 – 3 – 1 – 3 – حجم نمونه …………………………………………………………………………………………………….70
4 – 3 – 1 – 4 – روش نمونه گیری …………………………………………………………………………………………..71
4 – 3 – 1 – 5 – تعریف عملیاتی مفاهیم ………………………………………………………………………………….71
4 – 3 – 1 – 6 – اعتبار و پایایی پژوهش……………………………………………………………………………………74
4 – 3 – 2 – روش تحقیق کیفی: نشانه شناسی به مثابه ابزار پژوهش ……………………………………………..75
4 – 3 – 2 – 1 – نشانه شناسی: از نظریه تا روش………………………………………………………………………75
4 – 3 – 2 – 2 – دلالت صریح و دلالت ضمنی………………………………………………………………………….79
4 – 3 – 2 – 3 – تحلیل همنشینی و تحلیل جانشینی …………………………………………………………….80
4 – 3 – 2 – 4 – رولان بارت و رمزگان …………………………………………………………………………………….80
4 – 3 – 2 – 5 – سوالات اصلی …………………………………………………………………………………………………82
4 – 4 – بحث نهایی: از پیمایش به تفسیر …………………………………………………………………………………………….82
فصل پنجم: یافته های پژوهش
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….84
5 – 1 – تحلیل کمی یافته‌ها ……………………………………………………………………………………………………………………..84
5 – 1 – 1 – توصیف متغیرهای پژوهش …………………………………………………………………………………………….84
5 – 1 – 1 – 1 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب جنسیت………………………………………………..85
5 – 1 – 1 – 2 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب شهر محل سکونت ………………………………85
5 – 1 – 1 – 3 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب گویش…………………………………………………86
5 – 1 – 1 – 4 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب مذهب ………………………………………………..86
5 – 1 – 1 – 5 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب میزان تحصیلات ………………………………..87
5 – 1 – 1 – 6 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب وضعیت تأهل …………………………………….87
5 – 1 – 1 – 7 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب سن …………………………………………………….88
5 – 1 – 1 – 8 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب میزان تحصیلات والدین ……………………..88
5 – 1 – 1 – 9 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب میانگین درآمد خانواده……………………….89
5 – 1 – 1 – 10 – توزيع فراواني نمونه آماری بر حسب میزان هویت قومی……………………………89
5 – 1 – 1 – 11 – توزيع فراواني نمونه آماری بر حسب احساس در حاشیه بودگی ………………..90
5 – 1 – 1 – 12 – توزیع فراوانی نمونه آماری بر حسب نوع کانال ماهواره‌ای مصرفی……………..91
5 – 1 – 1 – 13 – توزيع فراواني و درصد نمونه آماری بر حسب نوع برنامه‌های مصرفی ………92
5 – 1 – 2 – تحلیل داده‌ها؛ آزمون فرضیات پژوهش ………………………………………………………………….92
5 – 1 – 2 – 1 – آزمون فرضیه اول …………………………………………………………………………………………..92
5 – 1 – 2 – 2 – آزمون فرضیه دوم ………………………………………………………………………………………….93
5 – 1 – 2 – 3 – آزمون فرضیه سوم …………………………………………………………………………………………94
5 – 1 – 2 – 4 – آزمون فرضیه چهارم ………………………………………………………………………………………95
5 – 1 – 2 – 5 – آزمون فرضیه پنجم…………………………………………………………………………………………97
5 – 1 – 2 – 6 – آزمون فرضیه ششم ………………………………………………………………………………………..98
5 – 1 – 2 – 7 – آزمون فرضیه هفتم………………………………………………………………………………………108
5 – 2 – تحلیل کیفی؛ نشانهشناسی کانالهای ماهواره‌ای (مطالعه موردی: نوروز تیوی)………………..112
5 – 2 – 1 – مروری بر تاریخچه شکلگیری کانال ماهوارهای نوروز تیوی………………………….112
5 – 2 – 2 – دال‌ها و مدلول‌های موجود در برنامه‌ها بر اساس مدل رولان بارت………………..112
5 – 2 – 2 – 1 – پرچم کردستان ……………………………………………………………………………………………112
5 – 2 – 2 – 2 – نقشه کردستان …………………………………………………………………………………………….114
5 – 2 – 2 – 3 – نوروز …………………………………………………………………………………………………………..115
5 – 2 – 2 – 4 – زبان کردی …………………………………………………………………………………………………..116
5 – 2 – 2 – 5 – موسیقی…………………………………………………………………………………………………………116
5 – 2 – 2 – 6 – سرود ملی …………………………………………………………………………………………………….117
5 – 2 – 2 – 7 – قندیل …………………………………………………………………………………………………………..119
5 – 2 – 2 – 8 – پژاک ……………………………………………………………………………………………………………120
5 – 2 – 2 – 9 – رقص (ههلپهرکی) ……………………………………………………………………………………….121
5 – 2 – 2 – 10 – تصویر شهیدان (مبارزین) (عگید، زیلان، روناهی، بریتان و…)………………….122
5 – 2 – 2 – 11 – شخصیتهای تاریخی (عبدالله اوجالان) …………………………………………………..123
5 – 2 – 2 – 11 – اسامی کردی (افراد، کوهها، مبارزان، شهرها، عناوین برنامهها و…)…………..124
5 – 2 – 3 – تحلیل همنشینی و تحلیل جانشینی …………………………………………………………………….125
تحلیل همنشینی …………………………………………………………………………………………………………………………125
تحلیل جانشینی …………………………………………………………………………………………………………………………..127
5 – 2 – 4 – جمعبندی کلی …………………………………………………………………………………………………………….130
5 – 3 – تفسیر یافتهها……………………………………………………………………………………………………………………………131
5 – 4 – سخن آخر: جمع بندی نهایی …………………………………………………………………………………………………136
فصل ششم: نتیجه گیری
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….139
تبیین یافته‌های پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………….140
محدودیت‌های پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………………….145
پیشنهادات پژوهشی …………………………………………………………………………………………………………………………………..146
منابع فارسی ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………147
منابع کردی ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..151
منابع انگلیسی ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….151
ضمایم ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………157
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول شماره 4 – 1 – مقایسه رویکردهای روش شناختی علوم اجتماعی ………………………………………………….66
جدول شماره 4 – 2 – آمار تفکیکی جامعه آماری بر حسب شهرستان ………………………………………………………69
جدول شماره 4 – 3 – آمار تفکیکی جامعه نمونه بر حسب شهرستان ………………………………………………………71
جدول شماره 4 – 4 – شاخص سازی متغیرهای پژوهش و منابع مورد استفاده ……………………………………….73
جدول شماره 4 – 5 – مقدار آلفای کرونباخ در دو پرسشنامه مقدماتی و نهایی ……………………………………….75
جدول شماره 5 – 1 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب جنسیت …………………………………………………………85
جدول شماره 5 – 2 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب شهر محل سکونت …………………………………………85
جدول شماره 5 – 3 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب گویش …………………………………………………………….86
جدول شماره 5 – 4 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب مذهب ……………………………………………………………..86
جدول شماره 5 – 5 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تحصیلات ……………………………………………87
جدول شماره 5 – 6 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت تأهل …………………………………………………87
جدول شماره 5 – 7 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن پاسخگویان………………………………………..88
جدول شماره 5 – 8 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میزان تحصیلات والدینشان ………………………….88
جدول شماره 5 – 9 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب میانگین درآمد خانواده ………………………………….88
جدول شماره 5 – 10 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب ابعاد هویت قومی ………………………………………..89
جدول شماره 5 – 11 – توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب احساس در حاشیه بودگی ………………………….89
جدول شماره 5 – 12 – توزيع فراواني و درصد پاسخگويان بر حسب نوع کانال ماهواره‌ای مصرفی …………90
جدول شماره 5 – 13 – توزيع فراواني و درصد پاسخگويان بر حسب نوع برنامههای مصرفی ………………….91
جدول شماره 5 – 14 – آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین مدت استفاده و هویت قومی …………………..92
جدول شماره 5 – 15 – آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده و هویت قومی …………………94
جدول شماره 5 – 16 – آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین در حاشیه بودگی و هویت قومی……………..95
جدول شماره 5 – 17 – آزمون معناداری تفاوت میانگین هویت قومی در بین مذاهب مختلف ………………..96
جدول شماره 5 – 18 – آزمون معناداری تفاوت میانگین هویت قومی در بین گویش‌های مختلف …………97
جدول شماره 5 – 19 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد زبانی هویت قومی در بین کانالها……………..98
جدول شماره 5 – 20 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد اجتماعی هویت قومی در بین کانالها…….100
جدول شماره 5 – 21 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد تاریخی هویت قومی در بین کانالها ……..102
جدول شماره 5 – 21 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد فرهنگی هویت قومی در بین کانالها …….104
جدول شماره 5 – 22 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد سیاسی هویت قومی در بین کانالها……….106
جدول شماره 5 – 23 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد زبانی هویت قومی در بین برنامهها ………..108
جدول شماره 5 – 24 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد اجتماعی هویت قومی در بین برنامهها…..109
جدول شماره 5 – 25 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد تاریخی هویت قومی در بین برنامهها………110
جدول شماره 5 – 26 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد فرهنگی هویت قومی در بین برنامهها……..110
جدول شماره 5 – 27 – آزمون معناداری تفاوت میانگین بعد سیاسی هویت قومی در بین برنامهها………111
جدول شماره 5 – 28 – فهرست برنامه های هفتگی کانال ماهوارهای نوروز …………………………………………..126
جدول شماره 5 – 29 – تقابل های معنایی در تحلیل جانشینی نوروز تیوی ………………………………………..126
جدول شماره 5 – 30 – معناهای حاصل از تقابلهای نشانهای در نوروز تیوی ……………………………………..127
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 4 – 1 – مراحل تحلیل روش شناختی پژوهش ……………………………………………………………………68
نمودار شماره 4 – 2 – رابطه دال و مدلول در تحلیل نشانه شناسی …………………………………………………………77
نمودار شماره 4 – 3 – مدل تحلیل اسطوره ای رولان بارت ………………………………………………………………………78
فهرست عکس ها
عنوان صفحه
عکس شماره 5 – 1 – پرچم کردستان ………………………………………………………………………………………………………112
عکس شماره 5 – 2 – نقشه کردستان ……………………………………………………………………………………………………….114
عکس شماره 5 – 3 – نوروز؛ آرم نوروز تیوی ………………………………………………………………………………………….115
عکس شماره 5 – 4 – قندیل ……………………………………………………………………………………………………………………119
عکس شماره 5 – 5 – پرچم پژاک …………………………………………………………………………………………………………….120
مقدمه
«این بهای خیانت است»! مردی بلندقد و با موهای بلند قهوه‌ای را که به صلیبی بسته شده است از در ورودی میدان داخل می‌کنند. جمعیت زیادی گرد هم آمده‌اند. به محض دیدن مرد، با داد و فریاد و سبزی و میوه‌های گندیده به استقبالش می‌روند. همه فریاد می‌زنند خائن، خائن، خائن! مرد را به شدت شکنجه می‌کنند و همه ناظران هورا می‌کشند. کودکی با دیدن صحنه شکنجه مرد، خنده‌ای بر لبانش نقش می‌بندد. نام مرد «والاس» است. جنگجویی اسطوره‌ای از اسکاتلند که برای رهایی اسکاتلند از یوغ استعمار بریتانیا جنگیده است. او در اسکاتلند مردی شجاع است. مردم همه او را قبول دارند و از مقبولیتی بسیار زیاد برخوردار است. او وطن پرستی به تمام معنا می‌باشد و مردم برای نجات او حاضرند هر کاری بکنند. این بخشی از سکانس پایانی فیلم «شجاع دل» میل گیبسون است، فیلمی که تأثیر زیادی در رشد ناسیونالیسم اسکاتلندی داشت. هویت‌ها هم چنین سرنوشتی دارند و هویت قومی بسیار بیشتر. برای ملتی چون اسکاتلند، «والاس» اسطوره است و به بخشی از «خود» اسکاتلندی تبدیل شده است و انقطاع فرآیند سوژه بودگی اسکاتلندی را پایان می‌دهد. در مقابل برای انگلیسی‌ها، «والاس» خائنی است که باید مجازات شود. او به ملت خود (از دیدگاه انگلیسیها، اسکاتلندی‌ها جزئی از بریتانیا هستند) خیانت کرده است و مردم هم چنین می‌گویند. هویت و فرآیند سوژهبودگی، امری بسیار پیچیده و در عین حال دو طرفه است. می‌تواند به رهایی منجر شود و در سوی دیگر مرگ را به انتظار بماند. بسیاری از رهبران کرد هم سرنوشتی شبیه «والاس» داشته‌اند. «قاضی محمد» برای کردها تبدیل به اسطوره شد، اما برای بسیاری از ایرانیان، او خائنی بیش نبود و به همین دلیل مجازات شد. عبدالله اوجالان برای کردهای ترکیه تبدیل به شخصیتی افسانه‌ای شده است، در حالی که برای مردمان ترک، تروریستی است که جان فرزندان آن‌ها را می‌گیرد. در مقابل «اردوغان» که از مقبولیت زیادی در میان ترک‌ها برخوردار است، در میان بسیاری از کردهای ترکیه، تروریستی بیش نیست. به هر حال، هدف از طرح این مسائل در ابتدای کار، تاکید بر پیچیدگی هویت قومی، دو سویهبودگی آن و به ویژه در رابطه با کردها که درگیر نوعی دیگری چندگانه (ولی، 1383) هستند، می‌باشد.
افسوس، باز باید بکشم بار قلبم را
با درد و با اندوه، آن سان که سگی بازمی کشد تا لانه
اشکریزان، پایش را که از جا کنده است قطار
«مایاکوفسکی»
1 – 1 – بیان مسئله:
یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر تحقیقی را بدون شک باید بیان مسئله آن دانست. در تحقیق حاضر، برای ارائه تبیینی دقیق و در عین حال جامع از مسئله مورد تحقیق، بیان مسئله در چند بخش مجزا و در عین حال مرتبط ارائه خواهد شد. در واقع، هر بخش، مقدمه‌ای است نظری برای ورود به مبحث بعدی و در عین حال، هیچ کدام از بخش‌ها بدون دیگری معنای خاص و مستقلی نخواهند داشت. علاوه بر این، سعی خواهد شد که هر بخش بر پشتوانه‌ای نظری برای طرح مباحث متکی باشد. به معنایی دیگر، طرح مسئله تحقیق حاضر، از دل تفکرات نظری برخواهد خواست.
مدرنیته؛ از پیشرفت علمی تا ابهام نمایشی
مدرنیته نه مفهومی جامعه‌شناسانه است، نه مفهومی سیاسی و نه مفهومی دقیقاً تاریخی. مدرنیته مشخصه تمدن است، مشخصه‌ای که به مقابله با سنت، یعنی مقابله با همه فرهنگ‌های سنتی و ماقبل خود برمی خیزد. پیشرفت پیوسته علوم و فنون، تقسیم منطقی کار صنعتی، به پیدایش بعدی تازه از دگرگونی دائمی و انهدام رسوم و فرهنگ سنتی در صحنه زندگی اجتماعی انجامید. مدرنیته، نظمی پساسنتی است که به واسطه تغییر، نوآوری و پویایی مشخص می‌شود (بارکر، 1387: 341). در واژگانی مارکسی، مدرنیسم تجربه‌ای است که در آن «هر آن چه سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود». مسئله‌ای که از تغییر و رشد دائمی، عدم قطعیت و ریسک پذیری جامعه بشری حکایت دارد. در معنایی کلی، مدرنیته حکایت از رشد، پیشرفت و نوآوری در تمامی عرصه‌های زندگی بشری دارد. مدرنیته در همه سطوح، به زیبایی شناسی گسست، خلاقیت فردی و نوآوری رقم خورده در دست پدیده جامعه شناختی آوانگارد، پر و بال داده است(چه در زمینه فرهنگی و چه در زمینه اجتماعی). هم‌زمان با این امر، اشکال سنتی اقتدار و مشروعیت الگوهای دریافت معنی (از جمله سبک‌های ادبی، قوانین هارمونی در موسیقی، قوانین پرسپکتیو و بازنمایی در نقاشی، آکادمیسم، نشانه‌های تصویری دریافت معنی و…) در حال انهدام هرچه گسترده‌تر هستند. به عبارتی بهتر، مدرنیته اشتیاقی بی پایان به نو شدن دارد، امر گم‌شده خویشتن را در نوبودگی روزمره جستجو می‌کند و به شدت گرفتار حال شده است؛ گذشته در باتلاقی از حشرات عجیب گیر کرده است (حشرات عجیبی که در فیلم مخمل آبی دیوید لینچ در حال خوردن تکه گوش افتاده در چمنزار هستند را می‌توان نشانه‌ای از تضادها و سردرگمی‌های مدرنیته در قبال گذشته دانست)، آینده را یارای یافتن نیست و به همین دلیل آن را رها کرده است. این گرایش بنیادی به حال، به ویژه از قرن بیستم به بعد، از راه انتشار صنعتی وسایل فرهنگی، گسترش فرهنگ و دخالت عظیم وسایل ارتباط جمعی (مطبوعات، سینما، رادیو، تلویزیون و تبلیغات) فعال بوده است. فرار بودن شکل و محتوا شدت یافته است، به طوری که حساب انقلاب‌ها در سبک، مد و نوشتار و رسوم اجتماعی دیگر از دست رفته است. بدین ترتیب مدرنیته با ریشه‌ای کردن خود در یک تغییر پرسپکتیو، و در یک حرکت دوربین دائماً متغیر، تغییر معنا می‌دهد، به طوری که ذره ذره، تمام ارزش جوهری پیشرفت، که در ابتدا بنیان آن را شکل می‌داد، از میان می‌رود، تا مدرنیته هر چه بیشتر به زیباییشناسیای تبدیل می‌شود که تغییر را فقط برای تغییر می‌پسندد. در واقع می‌توان گفت که مدرنیته با تجریدی کردن خود و یافتن گونه‌ای سخن پردازی نو در بازی یک یا چندین نظام از نشانه‌ها داخل می‌شود و در نهایت صرفاً با مد منطبق می‌شود، مدی که در عین حال سرانجام و هدف مدرنیته نیز هست (بودریار، 1389: 28). به عبارتی سادهتر، مدرنیته و به ویژه در وجه متأخرش، بیشتر به سبکی زیباشناختی تبدیل شده است. بدین معنا که خود واسطه‌ای برای تغییر شده است و تغییرات دوران جدید، تنها به واسطه ابزاری به نام «مدرنیته» روی داده‌اند و نمی‌توان گفت که مدرنیته علت اصلی تغییرات بوده است. این مسئله تا حدودی در تضاد با گفته مشهور گیدنز است که نهادهای مدرنیته را به ارابه غیرقابل کنترل خدایان هندی تشبیه می‌کند که نیروی زیادی دارند و همه چیزهای پیش روی خود را درهم می‌شکنند(گیدنز، 1991 به نقل از بارکر، 1385: 303). گیدنز بر عینیت علمی مدرنیته تاکید می‌نماید و از این نکته که مدرنیته در واژگانی بارتی خود تبدیل به اسطوره شده است، غافل است. بودریار(1389) در نگاهی متفاوت از گیدنز، معتقد است که مدرنیته، انقلاب تکنولوژیک و علم نیست، بلکه بازی و درگیر شدن ظاهری انقلاب در صحنه نمایش زندگی خصوصی و اجتماعی، در بعد هر روزی وسایل ارتباط جمعی، اسباب و ابزار زندگی، رفاه خانگی یا تسخیر فضا است. علم و تکنولوژی به خودی خود «مدرن» نیستند بلکه تأثیرهایشان مدرن است. مدرنیته یک دیالکتیک تاریخ نیست، بلکه نفس رخداد است، نمایش دائمی لحظه حاضر، جهان شمول بودن خلاصه اخباری است که از وسایل ارتباط جمعی پخش می‌شود. در واقع، مدرنیته را می‌توان نوعی ابهام نمایشی دانست که کلان روایت تولید، باز تولید و دریافت معنا را نمایندگی می‌کند. در مخالفت با حال زدگی مدرنیته، نحلهای فکری شکل گرفت که لیوتار را تا حدودی می‌توان سردمدار آن دانست: پست مدرنیسم. لیوتار در مقاله معروف خود با عنوان «پسامدرنیسم چیست؟» بر این باور است که پست مدرنیسم به تاریخ تعلق ندارد. نه در گذشته سیر می‌کند، نه گرفتار حال است و نه اسیر ایده آلیسم آینده گرا؛ بلکه در درون همه آن‌ها قرار دارد. پسامدرن می‌بایست بر اساس نا سازه گذشته (post) در آینده (modo) درک شود. لیوتار در پایان مقاله خویش بر وحشت‌زدگی سوژه قرن نوزدهمی و قرن بیستمی از کلیت و یگانگی تاکید می‌کند. راهکار وی چنین است: «بیایید بر علیه کلیت بجنگیم، بیایید شاهدان شی ارائه نشدنی باشیم، بیایید تفاوت‌ها را تقویت کنیم و آبروی نام را حفظ کنیم» (لیوتار، 1389: 50). ذکر این نکته ضروری است که لیوتار شی ارائه نشدنی را از «دیدرو» وام گرفته است و بر این حقیقت دلالت می‌کند که آنچه ارائه نشدنی است وجود دارد و مسئله هنر مدرن در کلیت خود، آشکار ساختن این نکته است که شی قابل تصوری وجود دارد که نه می‌توان آن را دید و نه می‌توان پدیدارش ساخت. در واقع، هنر مدرن تنها با آزار دادن به ما لذت می‌بخشد، تنها با نادیدنی کردن، ما را قادر به دیدن خواهد کرد(همان: 45). لیوتار در طرح این مسئله، وامدار مفهوم «بی شکلی، غیبت شکل» فیلسوف آلمانی، امانوئل کانت می‌باشد که در حوصله بحث حاضر نمی‌گنجد. این مفاهیم را لیوتار در تحلیل تصویر و قدرت آن به کار برده است و به همین منظور از آن به عنوان مدخلی برای ورود به بخش دوم تعریف مسئله (رسانه‌های ارتباطی: سرگردانی در برزخ مدرنیته) که تا حدود زیادی با پست مدرنیسم گره خورده است، استفاده خواهد شد.
رسانه‌های ارتباطی؛ از سرگردانی در برزخ مدرنیته تا مرگ واقعیت در جهان پست مدرن
همان طور که ذکر گردید، پست مدرنیسم در معنای لیوتاری آن بر مرگ کلان روایت و حکومت روایتی کلان – تاریخی بر فرآیند معنایابی و سوژهبودگی جامعه در معنای کلان آن، تاکید می‌کند. این مسئله بیش از همه با رشد انفجاری نشانه‌های معنایی موجود در رسانه‌های ارتباطی مرتبط است. در واقع، رشد رسانه‌های ارتباطی، نوید تکثر معناهای هویتی را می‌دهد؛ نویدی که خیلی با کلان روایت حاکم بر جامعه مدرن سازگار نمی‌باشد و پست مدرنیسم، واژه‌ای(فارغ از سیالیت و بار معنایی واژه) مناسب‌تر به نظر میرسد. جیانی واتیمو، اصطلاح پسامدرن را وابسته به این واقعیت می‌داند که جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم، جامعه ارتباطات همگانی است. جامعه ما جامعه رسانه‌های گروهی است (واتیمو، 1389: 52). واتیمو، ظهور جامعه پست مدرن را مصادف با نابودی تفکر تک خطی می‌داند؛ تفکری که محصول عصر روشنگری بود و نوعی دیدگاه مرکز – بنیاد برای هستی قائل بود. وی ناممکن بودن اندیشه تاریخ تک خطی را بیش از همه نتیجه پیدایش وسایل ارتباط جمعی می‌داند. این وسایل (روزنامه، رادیو، تلویزیون و…)که اکنون نام تلهماتیک به خود گرفته‌اند، نقشی تعیین کننده در فروریزی دیدگاه‌های مرکز – بنیاد داشته است، دیدگاهی که لیوتار آن را کلان روایت می‌نامید. دیدگاه واتیمو در مورد رسانه‌های ارتباطی را می‌توان در تقابلی کامل با متفکران مکتب فرانکفورت و به طور خاص آدورنو و هورکهایمر که نگاهی تاریک و منفی به رسانه‌های گروهی داشتند، دانست. آن‌ها در کتاب «دیالکتیک روشنگری» به توده‌ای شدن هنر مدرن اعتراض می‌کنند و رسانه‌های گروهی را عامل اصلی این مسئله می‌دانند؛ رسانه‌ای که در نگاه آن‌ها هنر والا را نابود کرده است و جامعه‌ای یک دست را در پی دارد. به طور کلی رسانه‌های گروهی در نگاه فرانکفورتی‌ها (بنیامین یک استثنا می‌باشد) مدرنیته را تبدیل به برزخی نموده‌اند که انسان‌ها را تبدیل به ابژه هایی میکند که تحت فرمان رسانه‌های گروهی (بخوانید صفحه تلویزیون) می‌باشند. در دیدگاهی متفاوت‌تر، والتر بنیامین، رسانه‌های گروهی را ستایش می‌کند؛ به این دلیل که منجر به توده‌ای شدن هنر شده‌اند؛ هنری توده‌ای که بنیامین برایش وجهای انقلابی و رهایی بخشی قائل است(یزدانجو، 1387). ژان بودریار نیز نگاهی منفی به رسانه‌های جمعی دارد. وی در مقاله «فروپاشی معنا در رسانه‌ها»، بر این باور است که رسانه‌ها پدیدآورنده اجتماعی سازی نبوده، بلکه دقیقاً برعکس آن عمل می‌کنند: کار آن فروپاشی امر اجتماعی در توده‌هاست و این کار تنها به منزله بسط ماکروسکوپی فروپاشی معنا در سطح میکروسکوپی نشانه است (بودریار، 1381: 121). در اعتراض به چنین تفکراتی در مورد رسانه‌های جمعی، متفکرینی چون واتیمو با نگاهی پست مدرنیستی، برای رسانه‌های گروهی وجهای رهایی بخش قائل می‌شوند. واتیمو در مقاله خویش با عنوان «پسامدرن: جامعه شفاف؟»، پیش نهاده‌هایی را برای رسانه‌های گروهی در جامعه نوین ارائه نموده است: الف: رسانه‌های گروهی نقشی تعیین کننده در پیدایش جامعه پسامدرن بازی می‌کنند. ب: آنان جامعه پسامدرن را شفاف‌تر نکرده اند، بلکه آن را پیچیده‌تر و حتی آشفته‌تر کرده‌اند و در نهایت ج: درست همین آشوب نسبی نقطه امید ما برای رهایی است( واتیمو، 1389: 55). در این دیدگاه، رسانه‌های گروهی و به تبع آن فزونی اطلاعات ممکن درباره صورت‌های بیشمار واقعیت، تصور واقعیتی یگانه را به شدت دشوار می‌سازد. در چنین حالتی انگاره‌ی آرمانی آزادی و رهایی بخشی رسانه‌ها (بنیامین را به یاد آورید) که مبتنی بر خودآگاهی روشن و دانش کامل انسان همه آگاه (روح مطلق هگلی) میباشد، جای خود را به انگاره‌ای استوار بر نوسان و چندگانگی و کثرت و در نهایت افول اصل بی چون و چرای واقعیت می‌دهد. به عبارتی ساده‌تر، فراوانی تصاویر معنایی که در لحظه بر ذهنیت کنشگران حمله‌ور می‌شوند، موجب از دست رفتن مفهوم واقعیت در ما می‌شود. البته متفکرینی چون واتیمو به هیچ وجه این مسئله را ضایعه‌ای بزرگ برای انسان به شمار نمی‌آورد. وی بر این باور است که رهایی، مبتنی بر سوگم کردهگی و در عین حال آزادی تفاوت‌ها و عناصر محلی است. با اضمحلال اندیشه خردمندانهگی مرکز – بنیاد تاریخ، جهان ارتباطات همگانی همانند مجموعه‌ای چندگانه از خردمندانهگیهای محلی – یعنی اقلیت‌های اخلاقی، جنسی، دینی، قومی، فرهنگی و هنری – که هر کدام صدای خود را دارند، فوران می‌کند(واتیمو، 1389: 59). به عبارتی دیگر، اقلیت‌های مختلف در جهان پست مدرن رها شده از حاکمیت ابر روایتی کلان، به واسطه اندیشه یگانگی صورت حقیقی انسان، مرعوب و محکوم به سکوت نیستند. در واقع می‌توان گفت که در جهان پست مدرن که رشد انفجاری رسانه‌های گروهی مهم‌ترین خاصیت آن می‌باشد، با نوعی تکثر نشانه‌های معنایی مواجه می‌باشیم که نوید مرگ کلان روایت را می‌دهد. در راستای تفکرات واتیمو، کاستلز دیدگاهی تا حدودی خوش بینانه نسبت به رسانه‌ها دارد. کاستلز (1386) در مورد تأثیر رسانه‌های جدید بر فرهنگ جوامع معتقد است که فرهنگ‌ها از فرايندهاي ارتباط تشكيل شده‌اند. همه اشكال ارتباط بر مبناي توليد و مصرف نشانه‌ها استوارند. ويژگي تاريخي سيستم ارتباطي جديد، القاي واقعيت مجازي نيست بلكه ايجاد مجاز واقعي است. اين سيستمي است كه در آن خود واقعيت (يعني وجود مادي- نمادين مردم) كاملاً در متني از تصاوير مجازي و در جهاني واقع‌نما غرق شده است كه در آن چيزهايي كه بر روي صفحه ظاهر مي‌شوند فقط تصاويري نيستند كه تجربه از طريق آن‌ها منتقل مي‌شود، بلكه خود به تجربه تبديل مي‌شوند. شبکه‌های ارتباطی جدید و تلگرافی در سراسر جهان خیلی سریع‌تر از دیگر تکنولوژی‌های ارتباطی پخش شده‌اند. این بدین خاطر است که ارتباطات به عنوان مرکز همه فعالیت‌های انسانی تمام زندگی را احاطه کرده است. ظهور تکنولوژی‌های جدید، ارتباط چندمدلی همهجایی را به عنوان زیربنای زندگی جدید مطرح کرده است(کاستلز، 2007: 16). نوام چامسکی، زبان شناس معروف امریکایی نیز نگاهی رهایی بخش به رسانه‌ها دارد. تکنولوژی‌های نوین ارتباطی و ماهواره‌ها به انسان‌ها و اجتماعات کمک می‌کند تا خود را تعریف کنند و به درک جایگاه خود در جهانی که هر لحظه با فوران نشانه‌ها روبرو است، نائل آید (چامسکی، 2008: 9).
تلویزیون؛ به سیاره تصاویر خوش آمدید!
همان گونه که ذکر گردید، پست مدرنیسم و به ویژه در معنای لیوتاری آن، ادعای پایان واقعیت را دارد. اما این مسئله به این معنا نیست که دیگر هیچ واقعیتی وجود ندارد، بلکه این است که رابطه ساده و مستقیمی بین بیان واقعیت در کلمات و تصاویر و خود واقعیت وجود ندارد. مهم‌ترین ابزار انتقال معناها و نشانه‌های تصویری در دنیای نوین، تلویزیون می‌باشد، زیرا به نظر می‌رسد با برخی از اصول اساسی هنر مدرنیستی تضاد آشکار دارد. به عنوان مثال، می‌توان به چگونگی استفاده از صدا و تصویر، تجربه انتقال و جایگزینی دائم تصاویر و توانایی بینندگان در عوض کردن کانال‌های آن اشاره نمود(وارد، 1389: 83). امبرتو اکو درباره دنیای تلویزیون بر این باور است که دنیای نئوتلویزیون آن قدر درگیر مشکلات خود شده و سر در لاک خود فرو برده که کمتر مجالی برای دنیای واقعی مانده است. ژان بودریار نیز نوعی فرهنگ رسانه‌ای را توصیف می‌کند که توسط آن چیزی که او آن را «عارضه خود ارجاعی جنون آمیز» می‌خواند تحلیل می‌رود، اما در بررسی معانی ضمنی این عارضه از اکو نیز فراتر می‌رود. در حال حاضر، رسانه‌ها مجبور نیستند با حقیقت لزوماً در ارتباط باشند، به علاوه، ما اکنون با موقعیتی روبرو هستیم که به قول بودریار، تصویر هیچ رابطه‌ای با هیچ واقعیتی ندارد، بلکه تصویر تمثال خالص خود است(بودریار، 1988: 170 به نقل از وارد، 1389: 92). در نگاهی دیگر (البته در سطحی متفاوت از بودریار از لحاظ نظری) نظریه پردازان مکتب فرانکفورت، نگاهی منفی به تلویزیون دارند. آن‌ها، مشکل اصلی تلویزیون را ماهیت سراپا یک‌طرفه این رسانه، مالکیت و کنترل انحصاری آن توسط دولتها یا تراستها و انفعال مطلق بینندگان آن می‌دانند. در پس تلویزیون، قدرت یا ذهنی شیطانی نهفته است که ما را نگاه، کنترل و هیپنوتیزم می‏کند ( ایده‏ای که جورج اُرول آن را در رمان 1984 به خوبی و به دقت بسط می‏دهد). اندکی تأمل در باب تجربه روزانه خود ما نشان می‏دهد که تلویزیون در مقام رسانه اعظم دوره «پست مدرن» اساساً نوعی سراسر بین (پانوراما) اُرولی ـ فوکویی نیست که همه ما را به ابژه‏های نظارت و مراقبت بدل می‏کند. برای مثال، امروزه تقریباً هر کنشگری می‏داند که قدرت و جذابیت تلویزیون از این امر ناشی نمی‏شود که ما، همچون قهرمانان رمان اُرول، از خاموش کردن، بریدن صدا، یا در رفتن از زیر نگاه آن عاجزیم؛ بلکه درست برعکس، منشأ اصلی قدرت تلویزیون تصمیم آزادانه بسیاری از ما برای روشن گذاشتن تلویزیون در تمام مدت، همراه با قطع صدا در برخی مواقع است که خود پیامد وجود دهها و صدها کانال و برنامه تلویزیونی است. تلویزیون بیشتر شبیه یک سیاهچاله فضایی است که همه نگاهها را به درون خود می‏کشد و هیچ نگاهی قادر به گریز و خروج از آن نیست. تلویزیون نابودکننده هرگونه جادو و نگاهی است و آنچه از آن بیرون می‏ریزد چیزی جز تصویر نیست( آن هم تصویری یکپارچه و کامل از «خود» یا تصویری آینه‏ای (به مفهوم لاکانی کلمه))(فرهادپور، 1381: 29). به طور کلی می‌توان بحث بودریار، آدورنو، هورکهایمر و… در مورد حاکمیت تصویر در دنیای جدید را تصدیق نمود، اما بدبینی بیش از حد آنان مجال چندانی برای تحلیل رهایی بخشی رسانه‌ها که مدنظر واتیمو، کاستلز، بنیامین و… می‌باشد، نمی‌گذارد. کاستلز به همراه واتیمو نوعی ماهیت رهایی بخشی در فرآیند سوژه بودگی برای قدرت تصویر (قدرت نشانه‌های معنایی – تصویری حاصل از منطق تلویزیون) قائل می‌شود. در واقع، از این دیدگاه (دیدگاهی بیشتر پست مدر نیستی) تلویزیون می‌تواند به تکثر معناهای هویتی در فرآیند سوژه بودگی کنشگران (مخاطبین) منجر شود.
هویت؛ از جستجوی امر گمشده به سوی سیالیت معناهای متکثر
«شبحی بر سراسر آکادمیای غرب می‌گذرد، … شبح سوژه دکارتی». این جمله، مقدمه کتاب سوژه حساس نوشته اسلاوی ژیژک می‌باشد. ژیژک بر این باور است که تلاش‌های بی وقفه‌ای از سوی دانش ستیزان نیو ایجی، واسازان پسامدرن، پیروان هابرماس، پیروان هایدگر، پسامارکسیست ها و فمنیست ها در جریان است تا سوژه دکارتی یا آنگونه که معروف است، کوگیتو، را از تفکر معاصر بیرون کنند. بحث از هویت و سوژه بودگی را می‌توان از جمله معروف رنه دکارت، «من می‌اندیشم، پس هستم» (کوگیتو) پی گرفت. سوژه دکارتی که استوارت هال از آن با عنوان سوژه روشنگری یاد می‌کند، مبتنی بر درکی از انسان است که وی را موجودی متمرکز و فردی یکپارچه می‌دانست که قابلیت‌های خردورزی، آگاهی و کنش به وی اعطا شده و مرکز وی از هسته‌ای ذاتی تشکیل شده است… این مرکز ذاتی خویشتن، همان هویت فرد است (هال، 1992: 275 به نقل از بارکر، 1387: 398). این سخنان استوارت هال، بدون شک خیلی برای اسلاوی ژیژک خوشایند نخواهد بود. ژیژک بر این باور است که کوگیتوی دکارتی پایه و اساس سوژه است، اما بر خلاف امثال هال، که کوگیتو را من جوهری، شفاف و کاملاً خودآگاهی که بر سرنوشت خویش تسلط دارد، می‌دانند، وی کوگیتو را یک فضای خالی می‌داند، چیزی که وقتی بقیه جهان از خود بیرون نهاده شد، بر جای می‌ماند. سامان نمادین همان چیزی است که جانشین خسران بی واسطهگی جهان می‌شود و همان جایی است که خلأ سوژه از طریق فرآیند سوژه مند شدن پر می‌شود(ژیژک، 1384: 40). به هر حال، منطق غالب بر سوژه دکارتی، نوعی جوهر گرایی و جستجوی امر گمشده می‌باشد. بعد از دکارت و هم‌زمان با شکل گیری علم جامعه شناسی، سوژه به معنای دکارتی آن به بوته فراموشی سپرده شد. در این دوران بیشتر به برساختگی سوژه تاکید می‌شود. در سوژه جامعه شناختی، هسته درونی سوژه، خود بنیاد و خود بسنده نیست، بلکه در رابطه با «دیگران» مهم شکل می‌گیرد که برای سوژه نقش میانجی ارزش‌ها، معانی و نمادهای جهانی را دارند که وی در آن‌ها زندگی می‌کند (هال، 1992: 275 به نقل از بارکر، 1387: 400). نگاه جامعه شناختی و در عین حال مدرن به هویت و سوژه تا اواخر دهه 1960 بر تفکر اجتماعی سوژه بودگی حاکم بود. در سال 1972، فیلسوف متاثر از فوکو به نام ژیل دلوز و روانکاو متاثر از لاکان به نام فلیکس گاتاری با همکاری یکدیگر کتابی به نام «آنتی اودیپ: سرمایه داری و شیزوفرنی» تالیف کردند. آن‌ها در این کتاب از یک دنیای فروپاشی و تغییر دائمی حمایت می‌کنند که در آن، فرد از مفاهیم سرکوب کننده‌ای مثل عقلانیت، یکپارچگی یا ثبات «خود» رها می‌شود. این کتاب به خاطر تاکید بر این نکته، اغلب یکی از بیانیه‌های اصلی و اولیه پست مدرن در مورد هویت و جامعه به حساب می‌آید (وارد، 1389: 200). آنان هویت‌های پایدار را پنداری مضر می‌دانند و از تفاوت و بی نظمی و روند جاری تغییر به عنوان تنها راه آزادی تجلیل می‌کنند و بر نیاز به تحقق میل‌های متکثر تاکید می‌کنند. در سال‌های بعد، موج سرسام آوری از نظریات پست مدرنیستی در مورد هویت و سوژه، بازار تفکر اجتماعی و فلسفی را تسخیر نمود. امر مشترک تمامی این نحلههای فکری این است که خویشتن مرکز زدایی شده یا پست مدرن، عبارت است از سوژه‌ای متغیر، چند پاره و دارای هویت‌های متکثر. افراد از هویت‌های واحد تشکیل نمی‌شوند، بلکه هویت‌های چندگانه و در مواردی متناقض را دارند.
هویت قومی؛ از یکسان سازی قومی به سوی تفکر ریزومی
قومیت را می‌توان مفهومی فرهنگی دانست که بر داشتن هنجارها، ارزش‌ها، باورها، نمادها و اعمال فرهنگی مشترک متمرکز است. صورتبندی‌های گروه‌های قومی بر دال‌های فرهنگی مشترک تکیه دارد که در شرایط خاص تاریخی، اجتماعی و سیاسی توسعه یافته‌اند. این گروه‌ها به تشویق احساس تعلق بر مبنای نیاکان مشترک اساطیری می‌پردازند. با این حال بحث‌های ضد ذاتگرایانه



قیمت: تومان

دیدگاهتان را بنویسید