c (3649)

دانشکده علوم انسانی و اجتماعی
پايان نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته علوم اجتماعی گرایش پژوهشگری
موضوع:
بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی
(مطالعه موردی: استان کردستان)
استاد راهنما:
دکتر: صادق صالحی
استاد مشاور:
دکتر: قربانعلی ابراهیمی
نام دانشجو:
لقمان امامقلی
تیر ماه 1390
دانشکده علوم انسانی و اجتماعی
پايان نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته علوم اجتماعی گرایش پژوهشگری
موضوع:
بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی
(مطالعه موردی: استان کردستان)
استاد راهنما:
دکتر: صادق صالحی
استاد مشاور:
دکتر: قربانعلی ابراهیمی
نام دانشجو:
لقمان امامقلی
تیر ماه 1390
رسول خدا فرمودند:
« مَن عَلَّمَني حَرفاً فَقَد سَيَرني عَبداً »
با تشكر و سپاس فراوان از همة عزيزاني كه در اين پژوهش ما را از كمك خویش دريغ ننمودند. به خصوص تشكر و قدرداني ويژهاي دارم از آقاي دكتر صادق صالحی استاد راهنما و آقاي دكتر قربانعلی ابراهیمی استاد مشاور اينجانب كه با راهنمایی و مشاوره هایشان همواره مددرسان اين توشة علمي بودهاند. همچنين، از آقای دکتر احمد رضایی و آقای دکتر محمد فاضلی نيز به پاس راهنمایی خود نهایت تقدير و تشكر دارم. در اينجا، بر خود لازم مي دانم از زحمات بسيار ارزندة خانم ادیبه ویسی و آقایان علی صیدی و مومن اصلانی تشكر و قدردانی ويژهاي را به پاس زحمات آن عزيزان به عمل آورم، باشد كه اين عزيزان در تمامي عرصههاي زندگیشان موفق و موید باشند.
تقدیم به
آنانی که اندیشیدن را به ما میآموزند،
نه اندیشهها را
(دکتر شریعتی)
چکيده:
امروزه، تهدیدات زیست محیطی در مرکز مهمترین پرسشهای وجدان انسان قرن بیست و یکم قرار دارد. این پرسشها افکار عمومی جهان را به طرز نگران کنندهای به خود معطوف کرده و حساسیت شدیدی نسبت به محیط زیست در سطح جهانی به وجود آورده است. هیچ کس نمیتواند این ادعا را بکند که پیدایش مواد آلوده کننده بر روی کره خاکی ما نتیجه برخی دگرگونیهای طبیعی و مستقل از اراده انسان است. اشتباهاتی که در افکار، نگرش و رفتار انسان در نتیجه فعالیتهای خود بر روی زمین مرتکب شده است، یکی از علتهای اصلی خساراتی است که محیط زیست متحمل آن گردیده است.
هدف اصلی این پژوهش، سنجش رفتار زیست محیطی و شناخت تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی میباشد. به عبارت دیگر، هدف اصلی پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که آیا با افزایش و یا کاهش سرمایه اجتماعی، در رفتارهای زیست محیطی تغییری به وجود میآید یا خیر؟ روش تحقیق در این پژوهش از نوع پیمایش است. نمونه آماری شامل 440 نفر از افراد بالای 18 سال ساکن در مناطق شهری استان کردستان بوده که با روش نمونهگیری خوشهای چند مرحله انتخاب شدهاند.ابزار این تحقیق پرسشنامه بوده است. علاوه براین، متناسب با دو وجه موضوع تحقيق و سؤالاتي كه در مطالعه و بررسي حاضر مهم بوده‌اند، نظريه‌هاي مربوطه، ارائه و بررسي شدند. براي آنكه تحقيق حاضر انجام گيرد از نظریههای روبرت پاتنام (در مورد سرمایه اجتماعی) ودانلپ و ونلیر(در مورد پارادایم جدید زیست محیطی) به عنوان چارچوب نظری مورد استفاده قرار گرفته بود.
نتایج تحقیق حاضر نشان میدهد که با وجود شرایط نامناسب و امکانات محدود زیست محیطی در استان کردستان رفتارهای مسئولانه زیست محیطی افراد مورد مطالعه در حد بالایی بوده است. علاوه بر این، یافتهها حاکی از در حد نزدیک به متوسط بودن سرمایه اجتماعی افراد مورد مطالعه است. همچنین، نتایج تحقیقی حاضر نشان میدهد که از یک سو، بین شهر، جنسیت، وضعیت اشتغال و طبقه ذهنی با رفتار مسئولانه زیست محیطی افراد رابطه وجو ندارد و از سوی دیگر، بین سن، وضعیت تاهل، نگرش زیست محیطی، آگاهی زیست محیطی، سرمایه اجتماعی و تحصیلات و رفتار زیست محیطی افراد رابطه وجود دارد.
در خاتمه، به دلایل احتمالی کم بودن میزان سرمایه اجتماعی، وجود رابط معکوس بین تحصیلات و رفتارهای زیست محیطی و عدم رابطه بین تحصیلات و نگرش زیست محیطی پرداخته شد. براین اساس، از جمله دلایل احتمالی کم بودن سرمایه اجتماعی مردم استان کردستان اولاً، ضعف رابطه دولت با نیروهای اجتماعی، ثانیاً، عدم توانایی جامعه در تامین حقوق افراد و نهایتاً، فقدان امنیت میباشد. همچنین، به علت جدید بودن آموزش محیط زیست در ایران و فقدان محتوا و کیفیت مناسب برای آموزش محیط زیست در نظام آموزشی ایران، اولاً، دانش زیست محیطی در سطح پایینی بوده و ثانیاً، نمیتوان از کسانی که دارای تحصیلات بالای هستند، انتظار داشت که رفتارهای مسئولانهای نسبت به محیط زیست داشته باشند.
واژه‌هاي کليدي: رفتارهای زیست محیطی، سرمایه اجتماعی، دانش زیست محیطی، نگرش زیست محیطی، تحصیلات.
فهرست مطالب
عنوانصفحهفهرست جداولز‌
فهرست نمودارهاص‌
فصل اول کلیات
بیان مسئله:2
ضرورت و اهمیت موضوع:7
اهداف پژوهش:9
سؤالات اساسی تحقیق:10
فصل دوم پیشینه تاریخی وتجربی تحقیق
مقدمه12
پیشینه تاریخی12
رفتارهای زیست محیطی12
وضعیت محیط زیست13
تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی14
تاریخچه و تعاریف مفهوم سرمایه اجتماعی:17
پیشینه تحقیق:21
الف- تحقیقات داخلی:21
ب- تحقیقات خارجی:24
جمعبندی28
فصل سوم پیشینه نظری و چارچوب نظری
مقدمه31
رفتار زیست محیطی31
نگرش جدید نسبت به محیط زیست:35
سرمایه اجتماعی37
پیر بوردیو:39
جیمز کلمن:41
فرانسیس فوکویاما:43
روبرت پاتنام:44
الف- شبکههای مشارکت اجتماعی:46
ب- هنجارهای اجتماعی:47
ج- اعتماد اجتماعی:49
جمعبندی:51
چارچوب نظری:52
فرضیات تحقیق:53
فرضية اصلي پژوهش:53
فرضيات فرعي پژوهش:53
مدل تحقیق:54
فصل چهارم روش تحقیق
مقدمه:57
روش شناسی تحقیق:57
جامعه آماری:58
واحد تحلیل58
شیوه نمونهگیری :58
تعیین حجم نمونه:59
سنجش و اندازهگيري مفاهيم60
تعاريف نظري و عملياتي مفاهيم60
ويژگيهاي فردي پاسخگويان61
پایگاه اجتماعی- اقتصادی62
رفتارهای زیست محیطی62
سرمایه اجتماعی64
شبکههای مشارکت اجتماعی:64
هنجارهای اجتماعی:66
اعتماد اجتماعی67
آگاهی زیست محیطی:70
نگرش زیست محیطی:71
ابزار تحقیق72
اعتبار و پایایی ابزار سنجش72
اعتبار تحقيق72
پایایی تحقيق73
جمعبندی:73
فصل پنجم یافتههای پژوهش
مقدمه76
بخش اول: توصیف دادهها
مقدمه78
5.1.1 متغیرهای زمینهای78
1- توزیع پاسخگویان بر حسب شهر78
2-توزیع پاسخگویان بر حسب جنسیت79
3- توزیع پاسخگویان بر حسب سن79
4- توزیع پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل80
5- توزیع پاسخگویان بر حسب وضعیت اشتغال80
6- وضعیت طبقه ذهنی پاسخگویان81
7- وضعیت تحصیلات پاسخگویان82
5.1.2 متغیر موقعیتی- ساختاری82
5.1.3 متغیر وابسته (رفتارهای زیست محیطی)83
1- مصرف بهینه گاز83
2- مصرف بهینه برق85
3- مصرف بهینه آب86
4- استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی87
5- حفاظت از منابع طبیعی88
6- استفاده از وسایل بازیافتی90
7- وضعیت رفتارهای زیست محیطی91
5.1.4 متغیرهای مستقل93
1- سرمایه اجتماعی93
الف-شبکههای اجتماعی93
1. شبکههای رسمی93
2. شبکههای غیر رسمی94
3. وضعیت شبکههای اجتماعی95
ب- هنجارهای اجتماعی97
1. هنجارهای فردی97
2. هنجارهای جمعی98
3. وضعیت هنجارهای اجتماعی100
ج- اعتماد اجتماعی101
1. اعتماد بین شخصی101
2. اعتماد تعمیم یافته102
3. اعتماد نهادی103
4. وضعیت اعتماد اجتماعی105
د- وضعیت سرمایه اجتماعی106
2- آگاهی زیست محیطی108
الف- آگاهی خاص زیست محیطی108
ب- آگاهی عام زیست محیطی109
ج- وضعیت آگاهی زیست محیطی109
3- وضعیت نگرش زیست محیطی111
بخش دوم: تحلیل دادهها
مقدمه:113
5-2-1- مقایسه تفاوتهای بین متغیرهای زمینهای و رفتارهای زیست محیطی114
5-2-2- آزمون فرضیهها120
5-2-3- تحلیل رگرسیون خطی ساده (دو متغیره)128
5-2-4- تحلیل رگرسیون چند متغیره130
5-2-5- تحلیل مسیر (آزمون مدل تحلیلی)132
جمع بندی133
فصل ششم: بحث نتیجهگیری
6-1- بحث و نتیجهگیری137
6-2- محدودیتهای تحقیق140
6-3- پیشنهادات تحقیق140
ضمایم
نمودار ماتریس روابط خطی144
پرسشنامه145
منابع و ماخذ151
فهرست جداول
عنوانصفحه(جدول شماره 1-2): تاریخچه کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی18
(جدول شماره 1-4): فرآیند شاخصسازی مشخصات فردی61
(جدول شماره 2-4): فرآیند شاخص سازی متغیر ساختاری- موقعیتی62
(جدول شماره 3-4): فرآیند شاخص سازی متغیر پایگاه اجتماعی-اقتصادی62
(جدول شماره 4-4): فرآیند شاخصسازی رفتارهای زیست محیطی63
(جدول شماره 5-4): فرآیند شاخصسازی شبکههای اجتماعی رسمی65
(جدول شماره6-4): فرآیند شاخصسازی میزان شرکت در فعالیتهای جمعی66
(جدول شماره 7-4): فرآیند شاخصسازی شبکه دوستان و همسایگان66
(جدول شماره 8-4): فرآیند شاخصسازی هنجارهای فردی67
(جدول شماره 9-4): فرآیند شاخصسازی هنجارهای جمعی67
(جدول شماره 10-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد بین شخصی68
(جدول شماره 11-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد تعمیمیافته68
(جدول شماره 12-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد نهادی69
(جدول شماره 13-4): فرآیند شاخصسازی سرمایه اجتماعی69
(جدول شماره 16-4): ضرایب آلفای کرونباخ برای متغیر وابسته و متغیرهای مستقل تحقیق73
(جدول شماره 1-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب شهر78
(جدول شماره 2-5): توزیع فراوانی بر حسب جنسیت79
(جدول شماره 3-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن79
(جدول شماره 4-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل80
(جدول شماره 5-5): توزیع فراوانی پاسخگویانر بر حسب وضعیت اشتغال80
(جدول شماره 6-5): وضعیت طبقه ذهنی پاسخگویان81
(جدول شماره 7-5): وضعیت تحصیلات پاسخگویان82
(جدول شماره 8-5): وضعیت متغیرهای موقعیتی- ساختاری83
(جدول شماره 9-5): وضعیت مصرف بهینه گاز83
(جدول شماره 10-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف بهینه گاز84
(جدول شماره 11-5): وضعیت مصرف بهینه برق85
(جدول شماره 12-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف برق85
(جدول شماره 13-5): وضعیت مصرف آب86
(جدول شماره 14-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف بهینه آب87
(جدول شماره 15-5): وضعیت استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی87
(جدول شماره 16-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی88
(جدول شماره 17-5): وضعیت حفاظت از منابع طبیعی89
(جدول شماره 18-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای حفاظت از منابع طبیعی89
(جدول شماره 19-5): وضعیت استفاده از وسایل بازیافتی90
(جدول شماره 20-5): وضیت پراکندگی پاسخها بر حسب استفاده از وسایل بازیافتی90
(جدول شماره 21-5): وضعیت رفتارهای زیست محیطی91
(جدول شماره 22-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای رفتارهای زیست محیطی92
(جدول شماره 23-5): وضعیت گستردگی شبکههای رسمی93
(جدول شماره 24-5): وضعیت پاسخها بر حسب گویههای شبکههای رسمی94
(جدول شماره 25-5): وضعیت گستردگی شبکههای غیر رسمی94
(جدول شماره 26-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای شبکههای غیر رسمی95
(جدول شماره 27-5): وضعیت گستردگی شبکههای اجتماعی96
(جدول شماره 28-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای شبکههای اجتماعی96
(جدول شماره 29-5): وضعیت هنجارهای فردی97
(جدول شماره 30-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای هنجار فردی98
(جدول شماره 31-5): وضعیت هنجارهای جمعی98
(جدول شماره 32-5): وضعیت پراکندگی پاسخها را بر حسب گویههای هنجارهای جمعی99
(جدول شماره 33-5): وضعیت هنجارهای اجتماعی100
(جدول شماره 34-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای هنجارهای اجتماعی100
(جدول شماره 35-5): وضعیت اعتماد بین شخصی پاسخگویان101
(جدول شماره 36-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد بین شخصی102
(جدول شماره 37-5): وضعیت اعتماد تعمیم یافته پاسخگویان102
(جدول شماره 38-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد تعمیم یافته103
(جدول شماره 39-5): وضعیت اعتماد نهادی پاسخگویان104
(جدول شماره 40-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد نهادی104
(جدول شماره 41-5): وضعیت اعتماد اجتماعی پاسخگویان105
(جدول شماره 42-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای اعتماد اجتماعی105
(جدول شماره 43-5): وضعیت سرمایه اجتماعی پاسخگویان106
(جدول شماره 44-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب ابعاد سرمایه اجتماعی107
(جدول شماره 45-5): وضعیت آگاهی خاص زیست محیطی پاسخگویان108
(جدول شماره 46-5): وضعیت آگاهی زیست محیطی عام109
(جدول شماره 47-5): وضعیت آگاهیهای زیست محیطی پاسخگویان110
(جدول شماره 48-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب ابعاد آگاهی زیست محیطی110
(جدول شماره 49-5): وضعیت نگرش زیست محیطی پاسخگویان111
(جدول شماره 50-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب شهر محل سکونت115
(جدول شماره 51-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب جنسیت116
(جدول شماره 52-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب جنسیت117
(جدول شماره 53-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل118
(جدول شماره 54-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب وضعیت اشتغال119
(جدول شماره 55-5): ضریب اسپیرمن رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان و طبقه ذهنی120
(جدول شماره 56-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و رفتار زیست محیطی120
(جدول شماره 57-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون آگاهی زیست محیطی و رفتار زیست محیطی121
(جدول شماره 58-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون سرمایه اجتماعی و رفتار زیست محیطی122
(جدول شماره 59-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و رفتار زیست محیطی123
(جدول شماره 60-5): ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و آگاهی زیست محیطی124
(جدول شماره 61-5): ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و سرمایه اجتماعی125
(جدول شماره 62-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و نگرش زیست محیطی125
(جدول شماره 63-5): ضریب همبستگی پیرسون آگاهی زیست محیطی و سرمایه اجتماعی126
(جدول شماره 64-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و آگاهی زیست محیطی127
(جدول شماره 65-5): ضریب همبستگی پیرسون سرمایه اجتماعی و تحصیلات128
(جدول شماره 66-5): ضرایب رگرسیونی ساده رفتارهای زیست محیطی129
(جدول شماره 67-5): مدل رگرسیونی گام به گام متغیرهای مستقل برای تبیین رفتارهای زیست محیطی131
(جدول شماره 68-5): ضرایب تاثیر مدل نهایی رگرسیون متغیرهای مستقل تبیین کننده رفتارهای زیست محیطی131
(جدول شماره 69-5): اثرات مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای مستقل بر رفتارهای زیست محیطی در مدل تحلیلی133
فهرست نمودارها
عنوانصفحه (نمودار شماره 1-3): مدل تحلیلی55
(نمودار شماره 1-5): مقایسه میانگین مولفههای رفتارهای زیست محیطی92
(نمودار شماره 2-5): مقایسه میانگین مولفههای شبکههای اجتماعی97
(نمودار شماره 3-5): مقایسه میانگین مولفههای هنجارهای اجتماعی101
(نمودار شماره 4-5): مقایسه میانگین مولفههای اعتماد اجتماعی106
(نمودار شماره 5-5): مقایسه میانگین ابعاد سرمایه اجتماعی107
(نمودار شماره 6-5): مقایسه میانگین ابعاد آگاهی زیست محیطی111
(نمودار شماره 7-5): توزیع گرافیکی رفتارهای زیست محیطی114
(نمودار شماره 8-5): مدل تجربی تحقیق132
نمودار ماتریس روابط خطی144

فصل اول
کلیات

فصل اول کلیات
بیان مسئله:
اگر چه مدتهاست بشر متوجهی اهمیت محیط زیست در زندگی خود شده است (فیروزی، 1384 :10)، اما امروزه، تهدیدات زیست محیطی در مرکز مهمترین پرسشهای وجدان انسان قرن بیست و یکم قرار دارد. این پرسشها افکار عمومی جهان را به طرز نگران کنندهای به خود معطوف کرده و حساسیت شدیدی نسبت به محیط زیست در سطح جهانی به وجود آورده است.
جامعهشناسان، زیستشناسان، صاحبان صنایع، سیاستمداران، اکولوژیستها، اقتصاددانان، هر کدام علت تهدیدات زیست محیطی را از دیدگاه خود توضیح میدهند (نگاه کنید به کامونر1، 1382: 10-3)، اما نقطه اشتراکشان این است که بسیاری از تهديدات زيست محيطي، تخريب منابع، آلوده سازي محيط و… نتيجه فعاليتهاي انسان است.
ازدیاد جمعیت، فراوانی محصولات مصرفی، بالا رفتن سطح زندگی و افزایش تقاضای مردم، پیشرفت تکنولوژی، ضعف ارگانهای اجرایی حکومتها در اجرای برنامهها و پروژههای اکولوژیکی حمایت از محیط زیست، استفاده بهرهجویانه و غیر اصولی از محیط طبیعی توسط سرمایهداران (همان) و در نهایت کنشهای غیر مسئولانه انسان، نتایج ناگوار و خسارات نامطلوبی را به بار آورده و روز به روز این نتایج و خسارتها حادتر میشود که از جمله میتوان به تخریب محیط زیست و اراضی کشاورزی، گرم شدن زمین، آلودگی هوا، آب، خاک، کاهش منابع طبیعی و نابودی جنگلها و مراتع، کاهش منابع تولید انرژی و بروز انواع بیماریها اشاره کرد. بدین ترتیب، انسان با رفتارهایی که در قبال محیط زیست انجام میدهد و تغییراتی که در محیط ایجاد میکند، از قبیل تخریب جنگل برای ایجاد جاده و سد سازی، تغییر مسیر رودخانه، ریختن زباله در محیط طبیعی، مصرف انرژی زیاد، استفاد بیش از حد از منابع طبیعی و … –عمداً یا سهواً- به تخریب محیط زیست میپردازد و محیط زیست را با تهدیدی نگران کننده مواجه میکند. این تهدید ممکن است به قیمت پایان زندگی انسان بر روی کره زمین تمام شود.
بروز مسائل و مشکلات زيست محيطي موجب طرح اين پرسش شده است که آيا محيط زيست ميتواند در برابر ادامه رفتار فعلي انسان دوام بياورد؟ هر روز بر اين آگاهي افزوده مي شود که نميتوان همانند گذشته به مصرف منابع طبیعی جهان ادامه داد و نشانههاي تنگناهاي زيست محيطي در سطح جهان آشكار شده است(عابدی سروستانی و دیگران، 1386: 59). اگرچه ارائه آمار و اطلاعات پيرامون وضعيت محيط زيست لازم است، اما بيش از اين كه به اطلاعات علمي درباره خسارات وارد شده به زمين نياز باشد، به توافقي درباره چگونگي رفتار نسبت به اين سياره نياز است. در اين شرايط، انسان بايد به اين پرسش نیز پاسخ گويد، هنگامي كه افراد خواهان به حداكثر رساندن سود خود هستند، چگونه مي توان از بهره برداري بيش از حد و تخريب منابع طبيعي جلوگيری كرد؟ در واقع، چالش موجود، چگونه زندگي كردن بر روي زمين نيست، بلكه قبولاندن چرایی اين چگونه زندگی کردن به افراد است (همان: 60).
وجود مسائل و مشکلات زیست محیطی سبب شد که عدهی زیادی از محیط زیست طرفداری کنند که بهزعم صاحب نظران جامعهشناسی محیط زیست، بالاخص بوتکین2 طرفداری از محیط زیست یک گرایش نسبتاً جدیدی است، اما ریشههای آن در تاریخ گذشته انسان و جامعه قرار دارد. تمامی جوامع بشری مجبور به پرداختن به محیط زیست بودند، زیرا محیط نه تنها منابع ضروری حیات آنها را تامین میکرد، بلکه کانون ستیز و تهدید برای ادامه حیات نیز بوده است (بوتکین ، 1385: 628). بوتکین معتقد است که در تمدن غرب همواره 3 پرسش در مورد انسان و طبیعت مطرح است:
1- شرایط طبیعت در غیبت هر گونه نفوذ انسان چگونه است؟
2- تاثیر طبیعت بر انسان چیست؟
3- تاثیر انسان بر طبیعت کدام است و نقش بشر در طبیعت چیست؟(همان).
حفظ طبیعت، تلاش برای بهبود کیفیت محیط زیست و رهیافت اکولوژیک (زیست بوم شناختی) به زندگی، اندیشههای متعلق به قرن نوزدهم بود که مدتهای مدید تنها برای نخبگان روشنفکر کشورهای توسعه یافته مطرح بوده است. این قبیل اندیشهها، از جمله اندیشههای بنیانگذاران اولیه انجمن اوادابن3 در ایالات متحده امریکا، مختص یک گروه از نخبگان بود که زیر فشار سهمگین صنعتی شدن به زانو درآمده بودند (کاستلز4 ،1384: 159).
اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، تعامل توسعه، محیط زیست و پایداری در عرصه‌های مختلف، دغدغه‌ی اصلی اکثر کشورهای در حال توسعه بوده است و در دهههاي پاياني قرن بيستم، روشهاي جلب مشاركت مردم در برنامهريزي، مديريت منابع طبيعي و مديريت محيط زيست، تحت دگرگونيهاي اجتماعي، سياسي و اقتصادي دستخوش تغييرات عمدهاي شده است (خاتونآبادی، 1383)، به طوری که کاستلز در کتاب مشهورش «عصر اطلاعات» مینویسد: « در دهه 1990، 80 درصد امریکاییان و بیش از 3/2 اروپاییان خود را طرفدار محیط زیست میدانستهاند» (کاستلز، 1384: 147).
در واقع، روند دهههاي گذشته در اکثر كشورهاي پيشرفته صنعتي بيانگر اين واقعيت است كه كارگزاران دولتي، كارشناسان و نيز مديران عرصههاي محيط زيست و منابع طبيعي به رهيافتي تازه روي آوردهاند (خاتون آبادی، 1383). این رهیافت تازه شامل: برنامهها و قوانین متعددی برای حفظ طبیعت، ارتقای کیفیت زندگی و نهایتاً نجات کره زمین در بلند مدت و نجات نسل کنونی ساکنان آن در کوتاه مدت است (صالحی، 2008). با این وجود، قسمت اعظم مسائل زیست محیطی همچنان به قوت خود باقی مانده است.
هیچ کس نمیتواند این ادعا را بکند که پیدایش مواد آلوده کننده بر روی کره خاکی ما نتیجه برخی دگرگونیهای طبیعی و مستقل از اراده انسان است. اشتباهاتی که در افکار، نگرش و رفتار انسان در نتیجه فعالیتهای خود بر روی زمین مرتکب شده است، یکی از علتهای اصلی خساراتی است که محیط زیست متحمل آن گردیده است. به عنوان مثال، به اعتقاد بارو، استفاده بیرویه از انرژی در منازل، استفاده از تولیدات یکبار مصرف، استفاده از وسایل نقلیه شخصی، استفاده از انواع آفت کشها، دفع مواد زاید به روش غیر بهداشتی، جمع آوری و تفکیک نکردن زبالهها به منظور بازیافت و بسیاری از رفتارهای مخرب زیست محیطی دیگر، همگی در نتیجه رفتار محیطی انسان است (بارو، 1380).
در حالی که محققان محیط زیستی، طرحهای گوناگونی برای حل مشکلات زیست محیطی ارائه نمودهاند که اغلب آنها تکنولوژیکی هستند، اما امروزه به دلیل هزینههای زیاد این طرحها، به دگرگونی شیوههای زندگی انسان و طرحهای که تمرکز بر رفتارها دارند، علاقهمند شدهاند (ازکامپ، 1369). بهعنوان مثال، صالحی در کتاب «مردم و محیط زیست» (2010) مینویسد که «برای حل مشکلات زیست محیطی باید شکل شیوهها و رفتارهای تولیدی و مصرفی و همچنین شیوههای سازمان اجتماعی و زندگی فردی برای رسیدن به سطح سازگاری و تاثیر مثبت بر محیط زیست، تغییر پیدا کند». همچنین، به اعتقاد بنسون5 تفاهمی عمومی در حوزه محیط زیست به وجود آمده است، این تفاهم، حکایت از آن دارد که راه حل واقعی کاستن از مشکلات و مسائل محیط زیست باید انسان و کنشهای انسانی را شامل شده و متکی به آن باشد (بنسون، 1382). بنسون معتقد است که ‎‎«انسان باید به دنبال پایداری نه فقط برای محیط زیست، بلکه برای محیطی جهت فعالیتهای اقتصادی خود باشد، تا بشریت و محیط زیست بتوانند آیندهی طولانیتری داشته باشند» (همان). ارتباط بین مشکلات زیست محیطی و رفتارهای انسانی از نظر صاحب نظران چنان تنگاتنگ است که بهعنوان مثال مالونی6 از بحران زیست محیطی به عنوان «بحران رفتار ناهنجار» یاد میکند (مالونی، 1973).
در قرن حاضر، رفتارهای زیست محیط انسان، بهعنوان یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین عامل بر محیط زیست، مورد توجه بسیاری از جامعهشناسان محیط زیستی قرار گرفته است. کنشها و رفتارهای زیست محیطی ضمن اینکه بر بیشتر مسائل و تهدیدات زیست محیطی تاثیر میگذارند خود نیز از عواملی تاثیر میپذیرند. محققان جامعهشناسی زیست محیطی، از جمله ذکاوت (1977)، دانلپ و ونلیر (1978)، دانلپ و کاتون (1979)، باتل (1979)، شان و هولز (1990)، استرن و همکاران (1993)، فیالو و جکوبسن (1994)، گرافتون و نولوز (2003)، پری زنگنه و لاکان (2005) و صالحی (2008)، به بررسی عوامل تاثیر گذار بر رفتارها زیست محیطی از جمله متغیرهای جمعیت شناختی (سن، جنس، طبقه اجتماعی، محل سکونت، وضیت تاهل، تعداد فرزندان و سن فرزندان)، گرایش سیاسی، ایدئولوژی سیاسی، عملکرد زیست محیطی ملتها، آگاهی زیست محیطی و عقیده دینی، پرداختهاند.
رفتار زیست محیطی از مفاهیم نوینی است که امروزه در بررسیهای زیست محیطی جوامع مدرن مطرح گردیده است. طرح این مفهوم در بسیاری از رویکردهای زیست محیطی حاکی از اهمیت نقش این رفتارها در محیط طبیعی است.
یکی دیگر از مفاهیمی که در سالهای اخیر در مطالعات اجتماعی مورد توجه اندیشمندان و محققان قرار گرفته، مفهوم سرمایه اجتماعی است که در کنار منابع مالی و نیروی انسانی از عوامل تاثیرگذار بر ارتقای توسعه پایدار در جوامع انسانی شمرده میشود ( موحد و همکاران، 1387). پاتنام این مفهوم را در ابعاد اعتماد، شبکهها و هنجارها به کار میبرد (پاتنام، 1380). طرح مفهوم سرمایه اجتماعی در مطالعات اجتماعی، نشان دهنده اهمیت نقش شبکهها، هنجارها و روابط اجتماعی بر متغیرهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نظیر جامعه، خانواده، بزهکاری، تخریب محیط طبیعی، مشارکت سیاسی و رشد اقتصادی است.
پاتنام موفقیت در غلبه بر مشکلات عمل جمعی و فرصت طلبی که در نهایت به ضرر خود افراد تمام میشود را به زمینه اجتماعی گستردهتری که بازی در آن انجام میپذیرد، ربط میدهد (پاتنام، 1380: 285). وی معتقد است که همکاری داوطلبانه در غلبه بر این مشکلات در جامعهای که سرمایه اجتماعی عظیمی را در شکل هنجارهای عمل متقابل، شبکههای مشارکت مدنی و اعتماد به ارث برده، بهتر صورت میگیرد (همان).
بسیاری از محققان حوزه سرمایه اجتماعی، نظیر پاتنام (1995)، فوکویاما (1998)، کلمن (1998)، ساباتینا (2009)، فیروزآبادی و ایمانی (1384)، ناطق پور و فیروزآبادی (1384)، ازکیا و همکاران (1387) و خوشفر (1387)، خوشفر و همکاران (1388) معتقدند که در دنیای مدرن هر چند تمامی سرمایهها (سرمایه مالی7، سرمایه فرهنگی8، سرمایه انسانی9، سرمایه زبانی10 و سرمایه اجتماعی11 ) دارای ارزش زیادی هستند، اما نقش سرمایه اجتماعی در کنشهای انسان بسیار برجسته است.
مروری بر منابع مربوط به بحث سرمايه اجتماعي (کلمن12، 1998)، (بوردیو13، 1986)، (پاتنام14، 1995)، (فوکویاما، 1998)، نیز نشان مي دهد كه مفهوم سرمايه اجتماعي معطوف به كنش اجتماعي است. سرمايه اجتماعي در واقع توانايي گسترش كنش است و آن را غني مي سازد، به تعبیری منبع كنش اجتماعي محسوب میشود(خوشفر و همکاران، 1388: 39). اهمیت سرمایه اجتماعی به گونهای است که در بسیاری از رشتههای علوم انسانی از جمله جامعهشناسی، علوم سیاسی و اقتصاد از این مفهوم بحث میشود. همچنین در سطح سیاستگذاریهای محلی تا ملی و در برخی از سازمانهای بینالمللی نظیر بانک جهانی، سرمایه اجتماعی بیشتر از پیش مطرح میشود (شارعپور، 1385). بنابراین، این مفهوم، مفهومی فرا رشتهای است.
ارتباط محیط زیست و سرمایه اجتماعی از جمله موضوعات جدیدی است که مورد توجه محققان زیست محیطی قرار گرفته است. خوشفر و همکاران بر این باورند که هنجارهای اعتماد و مشارکت و همچنین احساس امنیت که ابعادی از سرمایه اجتماعیاند که بر کنش اجتماعی افراد نسبت به محیط طبیعی پیرامون خود تأثیر به سزایی دارند و در این زمینه عامل تعیین کننده به شمار میروند (خوشفر و همکاران، 1388). بنابراین، سرمایه اجتماعی بر کنش میان انسانها تمرکز دارد؛ کنشی که در تمام لحظات زندگی انسان وجود دارد و رفتار و نگرشهای وی را تحت تاثیر قرار میدهد. بخشی از زندگی انسان رفتارها و کنشهای زیست محیطی تشکیل میدهد، میتوان انتظار داشت که سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست انسانها تاثیر داشته باشد؛ مخصوصاً در جامعهای که تهدیدات زیست محیطی با شتابی فزاینده افزایش پیدا میکند.
به نظر میرسد سرمایه اجتماعی دارای دو نوع پیامد مثبت و منفی میباشد. انتظار میرود پیامدهای مثبت سرمایه اجتماعی باعث افزایش میزان آگاهی و نگرشهای زیست محیطی و همچنین کنشها و رفتارهای مثبت شود. در نتیجه، این فرآیند رفتارهای زیست محیطی مسئولانه در قبال محیط زیست صورت گیرد. علاوه بر این، انتظار میرود پیامدهای منفی سرمایه اجتماعی باعث بهوجود آمدن کنشها و رفتارهای منفی شود و به تبع آن رفتارهای زیست محیطی غیر مسئولانهای در قبال محیط زیست صورت گیرد.
با توجه به نقش قابل ملاحظه سرمایه اجتماعی و ابعاد اصلی آن مانند اعتماد، شبکهها و هنجارهای اجتماعی در تعیین کنشهای انسانی و اجتماعی و در شرایطی که خلاء تحقیقات تجربی در بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی وجود دارد، پژوهش حاضر به دنبال بررسی چگونگی تاثیر سرمایه اجتماعی (و ابعاد آن) بر رفتارهای زیست محیطی میباشد.
ضرورت و اهمیت موضوع:
در حالی که هر یک از سه بنیانگذار کلاسیک جامعه شناسی (دورکیم15، مارکس16 و وبر17 ) در آثار خود بهطور ضمنی به مباحث محیط زیستی پرداختهاند (ردکلیف18و وودگات19 ، 1994: 51)؛ اما عملاً تنها در دهههای اخیر اهمیت پژوهش در باب رفتار زیست محیطی افزایش یافته است (هیلز20 و دیگران، 1987). این موضوع همچنین نظر پژوهشگران فعال در مجموعه وسیعی از رشتههای دانشگاهی را به خود جلب کرده است. در واقع، همان طور که بنتون21 و ردکلیف مطرح کردند وجود بحران زیست محیطی در سطح جهان از جمله: تغییرات آب و هوا، نازک شدن لایه اوزن، جنگل زدایی و بحران غذا موجب شد تا جامعه شناسان، نقش وسیعتر، متفاوتتر و خلاقانهتری را برای مباحث زیست محیطی قائل شوند (بنتون و ردکلیف، 1994: 1).
امروزه، تجربه مشکلات زیست محیطی تنها به کشورهای توسعهیافته محدود نمیشود، بلکه اکثر کشورهای جهان (از جمله ایران) را نیز در برمیگیرد (کاستلز، 1384 : 148، کلانتری و همکاران، 2007 و صالحی، 2010). اگر چه در اصل 50ام قانون اساسی تصریح شده که «در جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعد باید در آن حیات روبه رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی میگردد. از این رو، فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است» ( قانون اساسی، 1381: 44)، با این وجود، آلودگی هوای شهرهای صنعتی ایران، آتش گرفتن جنگلهای استان گلستان، استان مازندران و شهرستان مریوان از توابع استان کردستان و سرازیر شدن شیرابه زبالهها و پساب فاضلابهای صنعتی به داخل رودخانهها، ریختن زبالهها در معابر عمومی، پارکهای جنگلی و پارکهای سطح شهرها، مصرف بیش از حد برق، آب و گاز (در ساعات پرمصرف)، استفاده از خودروهای فرسوده، استفاده از مواد شوینده و وسائل بدون استانداردهای زیست محیطی و … از جمله مشکلات و مسائل زیست محیطی در ایران هستند که از چشم هیچ انسان متفکری پنهان نیستند.
استان کردستان با مساحت 235/28 کیلومتر مربع در غرب ایران قرار دارد. این استان دارای جلوهها و مناظر بینظیری است. طبیعت متنوع با کوههای مرتفع، رودخانههای خروشان و پوشش جنگلی این استان همه نشانگر اهمیت این منطقه از نظر زیست محیطی است. با این وجود، این استان نیز از خطرات و تهدیدات زیست محیطی جهانی در امان نمانده است. با توجه اهمیت زیست محیطی این منطقه، فراملیتی بودن مسائل و مشکلات زیست محیطی و تمرکز جامعهشناسان محیط زیستی به کنشها و رفتارهای زیست محیطی افراد، این سوال مطرح میشود که سرمایه اجتماعی ساکنان شهری استان کردستان چه تاثیری میتواند بر رفتارهای زیست محیطی آنها داشته باشد؟ و با توجه به نوع تاثیرگذاری سرمایه اجتماعی، آیا میتواند برنامههایی را در جهت حمایت از محیط زیست و داشتن رفتارهای مسئولانه نسبت به آن تدوین کرد؟
انجام این پژوهش از سه منظر دارای اهمیت و ضرورت میباشد:
اولاً، از یک طرف، نتایج تحقیقات زیادی از صاحب‌نظران و محققان از جمله پاتنام (1995)، فوکویاما (1995)، کلمن (1998)، ساباتینا (2009)، فیروزآبادی و ایمانی (1384)، شارع پور (1385 و 1387)، ازکیا و همکاران (1387) و خوشفر (1387) نشان میدهد سرمایه اجتماعی منبع کنش اجتماعی است و پیامد مثبت سرمایه‌ي اجتماعی در کشورهای در حال توسعه و توسعهنیافته چنان گسترش یافته‌ است که می‌تواند بسیاری از مشکلات جامعه را درمان کند و در صورت پایبندی افراد، منافع جمعی را تأمین نماید. از طرف دیگر، بیشتر مسائل زیست محیطی بهصورت مستقیم یا غیر مستقیم پیامد کنش یا رفتارهای اجتماعی انساناند. به عبارت دیگر، همانطور که برخی از محققان زیست محیطی مطرح کردهاند، گرم شدن دمای زمین برآیند انتشار فزاینده کربن، به دست انسان از طریق تولید و مصرف نیرو (سوخت مواد فسیلی، مانند زغال، گاز، بنزین برای تولید برق)، شیوههای حمل ونقل و .. است (بری22، 2007: 11). همانطور که اشاره شد، سرمایه اجتماعی منبع کنش محسوب میشود و رفتارهای زیست محیطی ناشی از کنش انسان است، این موضوع اهمیت و ضرورت بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی (و ابعاد آن) را بر رفتارهای زیست محیطی نشان میدهد.
ثانیاً، رشتههای مختلف با اهدافی متفاوت، مطالعاتی در خصوص تاثیر سرمایه اجتماعی بر مولفههایی همچون مشارکت سیاسی، مشارکت اجتماعی، شبکه اجتماعی، جنسیت، توسعه، مدیریت، کیفیت زندگی، مهاجرت و … به انجام رساندهاند. اما مطالعهای گسترده که بهطور مستقیم به بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی بپردازد، صورت نگرفته است. بررسیها نشان میدهد که در ایران چندان به حوزۀ مطالعات جامعهشناسی محیط زیست پرداخته نشده است. بنابراین، ضرورت انجام پژوهشهایی در ارتباط با محیط زیست انسانی، به ویژه رفتارهای زیست محیطی، که هدف اصلی این پژوهش تلقی میگردد از اهمیت بهسزائی برخوردار است.
ثالثاً، اهمیت موضوع با بروز مسائل و مشکلات زیست محیطی در سطح محلهای و منطقهای، ضرورت اقدامات در جهت کاهش مصائب ناشی از آن و نیاز به اطلاعاتی برای سیاستگذاریها، طرحها و برنامهریزی در جهت کاهش مشکلات زیست محیطی مشهودتر میشود. نیاز به اطلاعات در سازمانهای متولی محیط زیست برای شناخت مسئله در برنامهریزی و اجرای آن از اهمیت بهسزائی برخوردار است. میتوان با تحقیق و پژوهش عوامل موثر بر محیط زیست را شناسائی کرده تا در سیاستگذاریهای زیست محیطی مورد استفاده قرار گیرد.
اهداف پژوهش:
هدف اصلی این پژوهش، سنجش رفتار زیست محیطی و شناخت تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی میباشد. به عبارت دیگر، هدف اصلی پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که آیا با افزایش و یا کاهش سرمایه اجتماعی، در رفتارهای زیست محیطی تغییری به وجود میآید یا خیر؟

بر همین اساس، اهداف فرعی پژوهش حاضر به شرح زیر است:
1- سنجش میزان رفتارهای زیست محیطی.
2- سنجش میزان سرمایه اجتماعی.
3- سنجش تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی.
4- سنجش تاثیر سرمایه اجتماعی بر نگرشهای زیست محیطی.
5- تبیین رفتارهای زیست محیطی بر حسب متغیرهای زمینهای (سن، جنس، وضعیت تاهل، وضعیت اشتغال، طبقه ذهنی و متغیرهای ساختاری – موقعیتی)، پایگاه اجتماعی – اقتصادی (درآمد، تحصیلات، منزلت شغلی)، آگاهی و نگرش زیست محیطی.
سؤالات اساسی تحقیق:
این مطالعه سعی دارد به سوال های زیر که با استفاده از چارچوب نظری و برخی متغیرهای زمینهای مطرح شده، پاسخ دهد.
1- میزان رفتارهای مسئولانه زیست محیطی در مناطق شهری استان کردستان چقدر است؟
2- میزان سرمایه اجتماعی در مناطق شهری استان کردستان چقدر است؟
3- تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی چگونه است؟
4- تاثیر سرمایه اجتماعی بر نگرشهای زیست محیطی چگونه است؟
5- تغییرات رفتارهای زیست محیطی بر حسب سرمایه اجتماعی، آگاهی زیست محیطی، نگرش زیست محیطی، پایگاه اجتماعی-اقتصادی و متغیرهای زمینهای چگونه است؟

فصل دوم
پیشینه تاریخی وتجربی تحقیق

فصل دوم پیشینه تاریخی وتجربی تحقیق
مقدمه
قبل از انجام هر تحقیق علمی، لازم است که تاریخچه مفاهیم و مهمترين يا مرتبطترين مطالعات و تحقيقاتي كه ديگران درباره موضوع يا بخشي از آن انجام داده اند، مرور شده تا محقق با شناخت تاریخی و یافتههای تحقیقات قبلی، آگاهی خود را گسترش داده و در پرتو اطلاعات به دست آمده، مسئله تحقیق و متغیرهای خود را تعریف کرده و کرانههای آنها را مشخص سازد.
از همين رو در تحقيق حاضر، در ابتداي اين فصل به پيشينه تاریخی دو مفهوم اصلی تحقیق (رفتارهای زیست محیطی و سرمایه اجتماعی) پرداخته خواهد شد و سپس در ادامه پیشینه تجربي تحقيقات داخلي و خارجي معرفي خواهد شد.
پیشینه تاریخی
براي آنكه تحقيق حاضر انجام شود لازم است سابقه و تاريخچه و تعاریف مفاهيم مطرح شده در محدوده موضوع تحقیق، مورد بررسي قرار گيرد. لذا در اين قسمت، نگاهي تاريخي به مفاهیم مطرح شده در مسئله تحقیق انداخته مي‌شود.
1-رفتارهای زیست محیطی
در این بخش ابتدا اشارهای به وضعیت محیط زیست خواهیم داشت، سپس تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی که به اهمیت رفتارهای زیست محیطی انسانها پرداختهاند، میپردازیم.
قبل از پرداختن به وضعیت و تاریخچه محیط زیست لازم است واژه محیط زیست تعریف گردد. محیط زیست از دو واژه محیط و زیست تشکیل شده که در فرهنگ فارسی محیط به معنای احاط کننده، دربرگیرنده (فرهنگ معین، 1385) و جایی که انسان در آن زندگی میکند اعم از کشور، شهر، جامعه یا خانواده و زیست نیز به معنای زیستن، زندگانی و زندگی (فرهنگ عمید، 1362) تعریف شده است. بنابراین، در اصطلاح محیط زیست، زندگی کردن در محیط احاطه شده و محیط دربرگیرنده تعریف میشود. بدینترتیب محیط زیست جدا از طبیعت و جامعهای که انسان در آن زندگی میکند، نیست و بر کنشهای انسان تاثیر گذار و تحت تاثیر آنها است.محیط زیست، مجموعه عوامل طبیعی، مصنوعی و اجتماعی است که بشر مستقیماً با آنها در تماس بوده و یا خواهد بود. این تماس عبارت است از تغییراتی که بشر در محیط خود ایجاد میکند و اثراتی که محیط بر انسان دارد، یعنی تاثیر متقابل انسان و محیط بر یکدیگر (فقیهی قزوینی، 1375 ؛138 و 139).
وضعیت محیط زیست
به اعتقاد اکثر صاحب نظران (امیل دورکیم، اولوین تافلر، کارل مارکس، گرهارد و جین لنسکی23 و …) تمدن بشر مراحلی را طی کرده است. مثلاً تافلر در کتاب موج سوم از سه مرحله کشاورزی، صنعتی و فراصنعتی نام میبرد و هر مرحله را به موجی تشبیه میکند که فراگیر بوده و تمامی حوزههای زندگی انسان را دستخوش تلاطم و دگرگونی قرار میدهد (تافلر، 1380) و گرهارد و جین لنسکی (1369) در اثر جامعشان با عنوان “سیر جوامع بشری” به بررسی و تقسیم بندی سیر تحولات جوامع بشری پرداختهاند. براین اساس، تعامل بشر به عنوان جزئي از طبيعت با محيط پيرامونش نیز دستخوش تلاطم و دگرگونی قرا گرفته که شامل سه مرحله میگردد:
1- دوران تسلط طبيعت بر انسان.
2- دوران شروع تسلط انسان بر طبيعت.
3- دوران تسلط بلامنازع انسان بر طبیعت و تخریب محیط زیست (فیروزی، 1384).
دوره ي اول در برگيرندهي عصري است – شامل جوامع متکی به شکار و جوامع متکی به کشاورزی ساده- اين دوره با پيدايش و آفرينش انسان شروع مي شود در این دوره، بشر كاملا مقهور طبيعت بوده و قادر نبود دخل و تصرفي در طبيعت انجام دهد، اعمال و رفتار انسان در این دوره تاثیر آنچنانی بر طبیعت نداشته است. در اين دوره، محيط زيست به صورت بكر و دست نخورده باقي مانده است.
اما دوره ي دوم از زندگي انسان،–دوره جوامع متکی بر کشاورزی پیچیده و اوایل دوران صنعتی شده جوامع غربی- دوران شروع غلبه و تسلط انسان بر محيط زيست است. در این دوره بشر با دستيابي به صنعت ماشيني و به وجود آوردن كارخانههاي كوچك و بزرگ، رابطه ي خود را با طبيعت متحول كرد و براي افزايش توليد، منابع بيشتري را مورد بهرهبرداري قرار داد و در نتيجه استفاده بیرویه از طبیعت صدمات زیادی را به طبيعت وارد كرد و طبيعت رو به تخريب و نابودي گذاشت.
در دوره سوم که از دهه 1970 به بعد شروع میشود، بشر اين امكان را يافت كه با تصرفات بي رويه طبيعت را بر هم زده و علاوه بر تخريب محيط زيست، آلودگي آن را نيز موجب شود. رفتار او در اين دوره به گونه اي بود كه فكر مي كرد مالك زمين است، نه ساكن آن. لذا پيشرفت خود را پيروزي به حساب آورد، با این وجود، اين پيروزي، تخريب بخشهايي از محيط زيست و طبيعت را در پي داشت.
انسان در دوران تسلط بلامنازع بر طبیعت، در سرمستی ناشی از قدرت علمی و فنی خویش، رویه و روالی را در پیش گرفت که زندگی خویش و ساکنان کره زمین به خطر انداخته است. دستاوردهای قدرت علمی و فنی انسان، هر چند منجر به پیشرفتهای در بخش اقتصادی و تکنولوژیکی شد، اما این دستاوردها دارای پیامدهای پیشبینی نشدهای بود که تخریب محیط زیست، کاهش منابع زیر زمینی و تهدید زندگی انسان از جمله دستاوردهای پیشبینی نشده قدرت علمی و فنی است. این پیامدهای پیشبینی نشده ناشی از خودخواهیها، سودجوییها و خودکامگیهای انسان در این دوره است. بر این اساس، مردم این دوره، به طبیعت چنان مینگرند که میتوان آن را به میل خود در اختیار گرفتند و با بهرهبرداری از منابع آن میتوان نیازها، جاهطلبیها و هوسهای خویش را برآورده سازند.
روند تخريب و آلودگي زيست محيطي براي طبيعت غير قابل تحمل، جبران و بازسازي است. انواع آلودگي هاي آب، خاك، هوا، صوتي، شيميايي، هسته اي، دريايي و … آثار زيانباري را براي انسان و محيط زيست به ارمغان داشته است، به طوري كه طي سال هاي اخير به صورت تهدیدی عظیم درآمده و زنگ خطر را برای بشر به صدا درآورد، گسترش آلودگيهاي زيست محيطي موجب شد كه در برخي از كشورهاي پيشرفته و صنعتي و سپس در سطح جها،ن اقداماتي براي جلوگيري از آلودگي محيط زيست صورت گيرد. در نتیجه این تهدیدات بشر دست به اقداماتی برای حفاظت کردن از محیط زیست پرداخت. برگزای اجلاسها کنفرانسها زیست محیطی یکی از راهکارهای پیگیری شده، اما کمتاثیر برای جبران و بازسازی این تخریبات صورت گرفته، بود.
تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی
39 سال قبل در سال 1972 میلادی (16-5 ژوئن) برابر با خرداد ماه سال 1351 شمسی اولین کنفرانس زیست محیطی در سطح سران جهان در استکهلم سوئد برگزار شد و روز افتتاح این کنفرانس به عنوان روز جهانی محیط زیست تعیین شده است. در این کنفرانس، شعار رسمی “تنها یک زمین” مطرح گردید که به اعتقاد درسنر این مفهوم دو اشاره ضمنی متفاوت دارد. یکی از آنها مربوط به محدودیتهای فعالیتهای بشری است و دیگری هم نیاز به مدیریت محیط زیست از سوی انسان است (درسنر، 1384 :47).
در این کنفرانس مسائلی مانند فقر و گرسنگی، بحرانهای زیست محیطی و آلودگیهای ناشی از آن مطرح شد و شرکت کنندگان در این کنفرانس درباره مسائل مطرح شده به تبادل نظر پرداختند. از مسائل مهم و عمده این کنفرانس آلودگی هوا بود. تغییرات گسترده جوی، از بین رفتن و تخریب لایه ازون و افزایش گازهای گلخانهای در جلسات سران مورد بررسی قرار گرفت. بیانهای در پایان این اجلاس 12 روزه انتشار یافت که از آن به عنوان سند کنفرانس جهانی محیط زیست یاد میکنند. این بیانیه دارای 106 ماده در خصوص محیط زیست است که درباره نیاز فوری برای جوابگویی به مشکلات ناشی از تخریب محیط زیست به صورت توافقی پذیرفته شد (ببران، 1382).
20 سال بعد از برگزاری کنفرانس استکهلم، کنفرانس دیگری در سال 1992 تحت عنوان اجلاس ریو یا کنفرانس زمین یا کنفرنس محیط زیست و توسعه سازمان ملل در سطح سران کشورهای جهان در ریودوژانیرو کشور برزیل برگزار شد (14-3 ژوئن سال 1992 میلادی) که اغلب از آن به عنوان اجلاس زمین24 یاد میکنند. اجلاس زمین بزرگترین اجلاس بینالمللی بود که تا آن زمان برگزار شده بود (درسنر، 1384 :71). در این اجلاس، معضلات مهمی از قبیل بالا رفتن دمای زمین، تولید گازهای گلخانهای، آلودگی دریاها و اقیانوسها، نابودی و تخریب جنگلها، به خطر افتادن تنوع زیستی گونههای گیاهی و جانوری، فقر و گرسنگی و عدم توسعهنیافتگی در دستور کار اجلاس قرار گرفت. نتایج این اجلاس شامل بیانیه ریو در خصوص محیط زیست و توسعه، دستور کار 21 (برنامه عملی 40 فصلی)،



قیمت: تومان

دیدگاهتان را بنویسید